वायुपुराणम्

सम्भृतञ्चार्द्धमासेन अमृतं सूर्यतेजसा । भक्षार्थममृतं सौम्यं पौर्णमास्यामुपासते ।। ५२.

अर्धा महिन्याचे अमृत, सूर्याच्या तेजाने संचित झालेले, पौर्णिमेला भोजनासाठी देवता त्या सौम्य अमृताची पूजा करतात.

एकरात्रं सुरैः सर्वैः पितृभिश्च महर्षिभिः। सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च ।। ५२.

एक रात्र, सर्व देवता, पितर आणि महर्षी, कृष्ण पक्षाच्या सुरुवातीला, सूर्याच्या दिशेने पाहत, चंद्राचा आस्वाद घेतात.

प्रक्षीयते पुरस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात्। क्षीयन्ते तस्मात् कृष्णे याः शुक्ले ह्याप्याययन्ति ताः ।। ५२.

चंद्राच्या गोलामध्ये कला हळूहळू संपत जातात; म्हणून कृष्ण पक्षात त्या कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात.

एवं दिनक्रमातीते विबुधास्तु निशाकरम् । पीत्वाऽर्द्धमासङ्गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः । पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम् ।। ५२.

अशा प्रकारे, दिवस गेल्यावर, देवता अर्धा महिना चंद्रपान करून, अमावस्येला निघून जातात; आणि पितरही अमावस्येला चंद्राजवळ येतात.

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके। अपराह्ने पितृगणैर्जघन्यः पर्युपास्यते ।। ५२.

मग, पंधरा भागांची थोडीच कला उरली असता, दुपारच्या वेळी, कनिष्ठ पितरांचा समूह त्या चंद्राची पूजा करतो.

पिबन्ति द्विकलाकालं शिष्टा तस्य तु या कला। निःसृतं तदमावास्याङ्गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्। तां स्वधां मासतृप्त्यै तु पीत्वा गच्छन्ति तेऽमृतम् ।। ५२.

त्याच्या चंद्रकलांपैकी उरलेल्या भागातून, दोन वेळा पिण्यानंतर, अमावस्येच्या दिवशी त्या चंद्राच्या अंगांमधून 'स्वधा' नावाचं अमृत बाहेर पडतं. पितरांना महिन्याचं समाधान मिळावं म्हणून ते हे स्वधामृत पितात आणि मग अमरत्व प्राप्त करतात.

सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्तास्तथैव च। कव्याश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते ।। ५२.

सौम्य, बर्हिषद, अग्निष्वात्त आणि जे कव्य म्हणून ओळखले जातात, हे सर्व पितर आहेत असं सांगितलं आहे.

संवत्सरास्तु वै कव्याः पञ्चाब्दा ये द्विजैः स्मृताः। सौम्यास्तु ऋतवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः। अग्निष्वात्तार्तवश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः ।। ५२.

कव्य हे वर्ष मानले जातात, द्विजांनी पाच वर्षं म्हणून ओळखलेले; ऋतू म्हणजे सौम्य, महिने म्हणजे बर्हिषद, आणि अग्निष्वात्त हेही ऋतूंचेच आहेत. हे सर्व पितरांचे वंश आहेत, हे द्विजांनो.

पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै। यावन्न क्षीयते तस्य भागः पञ्चदश स्तु सः ।। ५२.

पितर जेव्हा पौर्णिमेला पितात, तेव्हा त्या चंद्रकलांचा भाग संपेपर्यंत तसाच राहतो; तो भाग म्हणजे पंधरावा भाग असतो.

अमावस्यान्तदा तस्य अन्तमापूर्यते परम्। वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ ।। ५२.

अमावस्येच्या शेवटी तो भाग पूर्णपणे भरून जातो; प्रत्येक पक्षाच्या सुरुवातीला आणि सोळाव्या दिवशी चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं असं मानलं जातं.

एवं सूर्यनिमित्तैषा क्षयवृद्धि र्निशाकरे। ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथं पुनः ।। ५२.

अशा प्रकारे, चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं हे सूर्यामुळेच होतं; आता मी तारे, ग्रह आणि पुन्हा एकदा स्वरभानूचा रथ यांचं वर्णन सांगतो.

तोयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः। युक्तो हयैः पिशङ्गैस्तु अष्टाभिर्वातरंहसैः ।। ५२.

सोमपुत्राचा रथ पाणी आणि तेज यांचा बनलेला, शुभ्र आणि तेजस्वी आहे. त्याला आठ पिवळसर, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपले आहेत.

सवरूथः सानुकर्षः सूतो दिव्यो रथे महान्। सोपासङ्गपताकस्तु सध्वजो मेघसन्निभः ।। ५२.

तो रथ जू आणि दांडा असलेला, दिव्य सारथी असलेला, मोठा आणि आकाशात चालणारा आहे. बाजूला पताका आणि ध्वजांनी सजलेला, मेघासारखा दिसतो.

भार्गवस्य रथः श्रीणांस्तेजसा सूर्यसन्निभः। पृथिवीसम्भवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः ।। ५२.

श्रीमान् भर्गवांचा रथ तेजाने सूर्यासारखा आहे. त्याला पृथ्वीवर जन्मलेले, वेगवेगळ्या रंगांचे उत्तम घोडे जुंपलेले आहेत.

श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः। कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृष्णिरेव च। दशभि स्तैर्महाभागैरकृशैर्वातवेगितैः ।। ५२.

पांढरा, पिवळसर, चित्ती, निळा, पिवळा, तांबडा, काळा, हिरवा, ठिपकेदार आणि पट्टेदार — हे दहा मोठ्या भाग्याचे, मजबूत आणि वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे तो रथ ओढतात.

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् सोमस्यापि रथोऽभवत्। असङ्गैर्लौहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसम्भवैः। सर्पतेऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुचक्रगः ।। ५२.

सोमाचा सुवर्णमय, श्रीमंत रथही आठ घोड्यांचा आहे. हे घोडे स्वतंत्र, लाल, सर्वत्र जाणारे आणि अग्निजन्म आहेत. कुमार हा रथ सरळ आणि वाकड्या चाकांसह चालवतो.

ततस्त्वाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः। शोणैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति ।। ५२.

मग विद्वान् अंगिरसांचे वंशज, देवांचे गुरु बृहस्पती, लाल घोड्यांनी जुंपलेल्या सुवर्णरथावरून पुढे जातात.

युक्तस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टाभिर्वातसम्मितैः। नक्षत्रेऽब्दन्निवसति सवेगस्तेन गच्छति ।। ५२.

त्यांच्या रथाला आठ दिव्य, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपलेले आहेत. ते एका नक्षत्रात वर्षभर राहतात आणि मोठ्या वेगाने प्रवास करतात.

ततः शनैश्वरोप्यश्वैः शबलैर्व्योमसम्भवैः। कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः ।। ५२.

त्यानंतर शनैश्चरही आकाशातून जन्मलेल्या, चित्ती घोड्यांनी जुंपलेल्या काळ्या लोखंडाच्या रथावरून हळूहळू जातात.

स्वर्भानोस्तु तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः। रथन्तमोमयन्तस्य सकृद्युक्ता वहन्त्युत ।। ५२.

स्वरभानूचे आठ काळे, मनासारखे वेगवान घोडे त्याचा रथ, 'रथंतम', एकाच वेळी ओढतात.

आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु। आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।। ५२.

राहू आदित्यांकडून बाहेर पडून पर्वकाळी सोमाजवळ जातो; पुन्हा सोमाकडून सूर्याजवळ सौर पर्वकाळी पोहोचतो.

अथ केतुरथस्याश्वा अष्टाष्टौ वातरंहसः। पलालधूमसङ्काशाः शबला रासभारुणाः ।। ५२.

आता केतूच्या रथाचे घोडे आठ आठ जोड्या आहेत, वाऱ्यासारखे वेगवान, चित्ती, पेंढ्याच्या धुरासारखे दिसणारे आणि गाढवाच्या जातीचे आहेत.

एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह। सर्वे ध्रुवनिबद्धास्ते प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

हे ग्रहांचे वाहन आणि त्यांचे रथ मी सांगितले. हे सर्व ध्रुवाशी जोडलेले असून वाऱ्याच्या तंतूंनी बांधलेले आहेत.

एते वै भ्राम्यमाणास्तु यथा योगं भ्रमन्ति वै। वायव्याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः ।। ५२.

हे सर्व जसे वाऱ्याच्या अदृश्य धाग्यांनी बांधलेले आहेत, तसेच आपापल्या क्रमाने फिरत राहतात.

परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश्चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवन्ते ज्योतिषां गणाः ।। ५२.

त्या धाग्यांनी बांधलेले चंद्र, सूर्य आणि ग्रह आकाशात फिरतात; ते फिरताना त्यांच्या मागे ताऱ्यांचे समूह आणि मध्यभागी ध्रुव तारा चालतो.

यथा नद्युदके नौस्तु सलिलेन सहोह्यते। तथा देवालया ह्येते उह्यन्ते वातरश्मिभिः। तस्मात्सर्वेण दृस्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते ।। ५२.

जशी नदीवरची होडी पाण्याबरोबर वाहत जाते, तशीच देवांची ही निवासस्थाने वाऱ्याच्या प्रवाहांनी वाहून नेली जातात; म्हणून हे सर्व देवांचे समूह आकाशात दिसतात.

यावन्त्यश्चैव तारास्तु तावन्तो वातरश्मयः। सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता ब्रमन्त्यो भ्रामयन्ति तम् ।। ५२.

जितक्या तारा आहेत, तितकेच वाऱ्याचे धागे आहेत; त्या सर्व धाग्यांनी ध्रुवाला बांधले आहे आणि त्या फिरताना ध्रुवालाही फिरवतात.

तैलपीडाकरं चक्रं भ्रमद्भ्रामयते यथा। तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वायबद्धानि सर्वशः ।। ५२.

जसा तेलाच्या दाबाने चाक फिरते, तशीच ही सर्व प्रकाशमान तारे वाऱ्याने बांधलेली असल्याने सतत फिरतात.

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु। तस्माज्ज्योतींषि वहते प्रवहंस्तेन स स्मृतः ।। ५२.

जसे जळत्या काठीचे चाक फिरते, तसेच वाऱ्याच्या चाकाने ही तारे फिरतात; म्हणूनच हा प्रवाह ताऱ्यांना वाहून नेतो आणि त्याला हे नाव मिळाले आहे.