वायुपुराणम्

दश भिस्तु कृशैर्दिव्यैरसङ्गैस्तैर्मनोजवैः। सकृद्युक्ते रथे तस्मिन् वहन्ते चायुगक्षयात् ।। ५२.

त्या रथाला एकावेळी दहा बारीक, दिव्य, कुठेही न जोडलेले आणि मनासारखा वेग असलेले घोडे जोडलेले आहेत, जे थकत नाहीत किंवा थांबत नाहीत.

संगृहीते रथे तस्मिन् श्वेतश्चक्षुःश्रवास्तु वै। अश्वा स्तमेकवर्णास्ते वहन्ते शङ्खवर्च्चसम् ।। ५२.

रथ तयार झाला की, श्वेत आणि एकसारखा रंग असलेला, शंखासारखा तेजस्वी 'चक्षुश्रवस्' नावाचा घोडा तो रथ ओढतो.

ययुश्च त्रिमनाश्चैव वृषो राजीवलो हयः। अस्वो वामस्तुरण्यश्च हंसो व्योमी मृगस्तथा ।। ५२.

त्या घोड्यांची नावे ययु, त्रिमन, वृष, राजीवल, वाम, तुरण्य, हंस, व्योमी, मृग आणि अश्व अशी आहेत.

इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः । एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति दिवसक्षयात् ।। ५२.

अशा प्रकारे, चंद्राचे हे दहा घोडे या नावांनी ओळखले जातात; हेच देवता चंद्राला दररोज वाहून नेतात.

देवैः परिवृतः सौम्यः पितृभिश्चैव गच्छति। सोमस्य शुक्ल पक्षादौ भास्करे पुरतः स्थिते। आपूर्यते पुरस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ।। ५२.

देवतांनी आणि पितरांनी वेढलेला, सौम्य चंद्र पुढे सूर्य असताना, शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला, आपल्या पूर्ण गोलामध्ये दिवसागणिक भरून जातो.

देवैः पीतं क्षये सोममाप्याययति नित्यदा। पीतं पञ्चदशाहन्तु रश्मिनैकेन भास्करः ।। ५२.

कृष्ण पक्षात देवता चंद्राचे अमृत पितात, आणि तो नेहमीच भरून येतो; सूर्य एका किरणाने पंधरा दिवस ते अमृत पितो.

आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात् । सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः ।। ५२.

सूर्य 'सुषुम्ना' नावाच्या किरणाने, दिवसागणिक, भागभागाने चंद्राला भरून काढतो; सुषुम्ना वाढली की, चंद्राच्या शुक्ल पक्षातील कला वाढतात.

तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णे शुक्ल आप्याययन्ति च। इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ।। ५२.

म्हणूनच, कृष्ण पक्षात कला कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात; सूर्याच्या तेजामुळे चंद्राचे शरीर भरून येते.

पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः । एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे दिनक्रमात् ।। ५२.

पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र तेजस्वी आणि पूर्ण गोलाकार दिसतो; अशा रीतीने, शुक्ल पक्षात सोम देवता दिवसागणिक भरून येतो.

ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्द्दशी। अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य च। पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधाम यम् ।। ५२.

मग कृष्ण पक्षाच्या दुसऱ्या ते चौदाव्या दिवशी, देवता पाण्याच्या साराने बनलेले, रसानेच युक्त असलेले, सौम्य आणि मधुर अमृत असलेला चंद्र पितात.

सम्भृतञ्चार्द्धमासेन अमृतं सूर्यतेजसा । भक्षार्थममृतं सौम्यं पौर्णमास्यामुपासते ।। ५२.

अर्धा महिन्याचे अमृत, सूर्याच्या तेजाने संचित झालेले, पौर्णिमेला भोजनासाठी देवता त्या सौम्य अमृताची पूजा करतात.

एकरात्रं सुरैः सर्वैः पितृभिश्च महर्षिभिः। सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च ।। ५२.

एक रात्र, सर्व देवता, पितर आणि महर्षी, कृष्ण पक्षाच्या सुरुवातीला, सूर्याच्या दिशेने पाहत, चंद्राचा आस्वाद घेतात.

प्रक्षीयते पुरस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात्। क्षीयन्ते तस्मात् कृष्णे याः शुक्ले ह्याप्याययन्ति ताः ।। ५२.

चंद्राच्या गोलामध्ये कला हळूहळू संपत जातात; म्हणून कृष्ण पक्षात त्या कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात.

एवं दिनक्रमातीते विबुधास्तु निशाकरम् । पीत्वाऽर्द्धमासङ्गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः । पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम् ।। ५२.

अशा प्रकारे, दिवस गेल्यावर, देवता अर्धा महिना चंद्रपान करून, अमावस्येला निघून जातात; आणि पितरही अमावस्येला चंद्राजवळ येतात.

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके। अपराह्ने पितृगणैर्जघन्यः पर्युपास्यते ।। ५२.

मग, पंधरा भागांची थोडीच कला उरली असता, दुपारच्या वेळी, कनिष्ठ पितरांचा समूह त्या चंद्राची पूजा करतो.

पिबन्ति द्विकलाकालं शिष्टा तस्य तु या कला। निःसृतं तदमावास्याङ्गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्। तां स्वधां मासतृप्त्यै तु पीत्वा गच्छन्ति तेऽमृतम् ।। ५२.

त्याच्या चंद्रकलांपैकी उरलेल्या भागातून, दोन वेळा पिण्यानंतर, अमावस्येच्या दिवशी त्या चंद्राच्या अंगांमधून 'स्वधा' नावाचं अमृत बाहेर पडतं. पितरांना महिन्याचं समाधान मिळावं म्हणून ते हे स्वधामृत पितात आणि मग अमरत्व प्राप्त करतात.

सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्तास्तथैव च। कव्याश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते ।। ५२.

सौम्य, बर्हिषद, अग्निष्वात्त आणि जे कव्य म्हणून ओळखले जातात, हे सर्व पितर आहेत असं सांगितलं आहे.

संवत्सरास्तु वै कव्याः पञ्चाब्दा ये द्विजैः स्मृताः। सौम्यास्तु ऋतवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः। अग्निष्वात्तार्तवश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः ।। ५२.

कव्य हे वर्ष मानले जातात, द्विजांनी पाच वर्षं म्हणून ओळखलेले; ऋतू म्हणजे सौम्य, महिने म्हणजे बर्हिषद, आणि अग्निष्वात्त हेही ऋतूंचेच आहेत. हे सर्व पितरांचे वंश आहेत, हे द्विजांनो.

पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै। यावन्न क्षीयते तस्य भागः पञ्चदश स्तु सः ।। ५२.

पितर जेव्हा पौर्णिमेला पितात, तेव्हा त्या चंद्रकलांचा भाग संपेपर्यंत तसाच राहतो; तो भाग म्हणजे पंधरावा भाग असतो.

अमावस्यान्तदा तस्य अन्तमापूर्यते परम्। वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ ।। ५२.

अमावस्येच्या शेवटी तो भाग पूर्णपणे भरून जातो; प्रत्येक पक्षाच्या सुरुवातीला आणि सोळाव्या दिवशी चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं असं मानलं जातं.

एवं सूर्यनिमित्तैषा क्षयवृद्धि र्निशाकरे। ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथं पुनः ।। ५२.

अशा प्रकारे, चंद्राचा वाढणं आणि कमी होणं हे सूर्यामुळेच होतं; आता मी तारे, ग्रह आणि पुन्हा एकदा स्वरभानूचा रथ यांचं वर्णन सांगतो.

तोयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः। युक्तो हयैः पिशङ्गैस्तु अष्टाभिर्वातरंहसैः ।। ५२.

सोमपुत्राचा रथ पाणी आणि तेज यांचा बनलेला, शुभ्र आणि तेजस्वी आहे. त्याला आठ पिवळसर, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपले आहेत.

सवरूथः सानुकर्षः सूतो दिव्यो रथे महान्। सोपासङ्गपताकस्तु सध्वजो मेघसन्निभः ।। ५२.

तो रथ जू आणि दांडा असलेला, दिव्य सारथी असलेला, मोठा आणि आकाशात चालणारा आहे. बाजूला पताका आणि ध्वजांनी सजलेला, मेघासारखा दिसतो.

भार्गवस्य रथः श्रीणांस्तेजसा सूर्यसन्निभः। पृथिवीसम्भवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः ।। ५२.

श्रीमान् भर्गवांचा रथ तेजाने सूर्यासारखा आहे. त्याला पृथ्वीवर जन्मलेले, वेगवेगळ्या रंगांचे उत्तम घोडे जुंपलेले आहेत.

श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः। कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृष्णिरेव च। दशभि स्तैर्महाभागैरकृशैर्वातवेगितैः ।। ५२.

पांढरा, पिवळसर, चित्ती, निळा, पिवळा, तांबडा, काळा, हिरवा, ठिपकेदार आणि पट्टेदार — हे दहा मोठ्या भाग्याचे, मजबूत आणि वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे तो रथ ओढतात.

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् सोमस्यापि रथोऽभवत्। असङ्गैर्लौहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसम्भवैः। सर्पतेऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुचक्रगः ।। ५२.

सोमाचा सुवर्णमय, श्रीमंत रथही आठ घोड्यांचा आहे. हे घोडे स्वतंत्र, लाल, सर्वत्र जाणारे आणि अग्निजन्म आहेत. कुमार हा रथ सरळ आणि वाकड्या चाकांसह चालवतो.

ततस्त्वाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः। शोणैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति ।। ५२.

मग विद्वान् अंगिरसांचे वंशज, देवांचे गुरु बृहस्पती, लाल घोड्यांनी जुंपलेल्या सुवर्णरथावरून पुढे जातात.

युक्तस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टाभिर्वातसम्मितैः। नक्षत्रेऽब्दन्निवसति सवेगस्तेन गच्छति ।। ५२.

त्यांच्या रथाला आठ दिव्य, वाऱ्यासारखे वेगवान घोडे जुंपलेले आहेत. ते एका नक्षत्रात वर्षभर राहतात आणि मोठ्या वेगाने प्रवास करतात.

ततः शनैश्वरोप्यश्वैः शबलैर्व्योमसम्भवैः। कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः ।। ५२.

त्यानंतर शनैश्चरही आकाशातून जन्मलेल्या, चित्ती घोड्यांनी जुंपलेल्या काळ्या लोखंडाच्या रथावरून हळूहळू जातात.