वायुपुराणम्

अयं हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैरयन् हि चापो हरतीति रश्मिभिः। विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्ति शश्वत् सविता चराचरम् ।। ५२.

हा हरि त्या सोन्याच्या घोड्यांसह आपल्या किरणांनी पाणी वर खेचतो; आणि सोडण्याच्या वेळी ते पुन्हा सोडतो, सूर्य नेहमी हालचाल करणाऱ्या आणि स्थिर अशा सर्वांना पोसतो.

हरिर्हरिद्भिर्ह्रियते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा। ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः स मुह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः ।। ५२.

हरि सोन्याच्या घोड्यांनी ओढला जातो, आणि त्यांच्यासह हजारो प्रवाहांनी पाणी पितो; मग त्या पाण्याला सोडतो, आणि हा हरि त्या घोड्यांनी गोंधळलेल्या अवस्थेत नेला जातो.

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु। भद्रैस्तैरक्षतैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ।। ५२.

अशा प्रकारे सूर्य एका चाकाच्या रथाने, त्या उत्तम आणि अखंड घोड्यांनी ओढला जाऊन, दिवसाच्या शेवटी आकाशात वेगाने फिरतो.

अहोरात्राद्रथैनासौ एकचक्रेण तु भ्रमन्। सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तभिः सप्तभिर्हयैः ।। ५२.

दिवस-रात्र सूर्य एकचाकी रथाने सात गटांच्या सात घोड्यांसह फिरतो, आणि सात द्वीप व समुद्रांच्या टोकापर्यंत पोहोचतो.

छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रन्ततः स्थितैः। कामरूपैः सकृद्युक्तैरमितैस्तैर्मनोजवैः ।। ५२.

ते घोडे छंदांच्या रूपात, जिथे फिरतात तिथे स्थिर असतात, इच्छेनुसार रूप घेतात, एकाच वेळी जुंपले जातात, अनंत आणि मनासारख्या वेगवान आहेत.

हरितैरव्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः। अशीति मण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः ।। ५२.

हे घोडे सुवर्ण, अविनाशी, पिंगट, प्रभुत्वशाली आणि वेदज्ञांनी स्तुत्य आहेत; हे वर्षभरात ऐंशीशे वळणं घेतात.

बाह्यमभ्यन्तरञ्चैव मण्डलं दिवसक्रमात् । कल्पादौ सम्प्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसम्प्लवात्। आवृता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु ।। ५२.

बाह्य आणि अंतरंग मंडल, दिवसांच्या क्रमाने, कल्पाच्या सुरुवातीला सुरू होतात, आणि प्रलयाशिवाय ते वहातात; वाळखिल्यांनी वेढलेले, ते दिवस-रात्र फिरतात.

प्रथितैर्वचोभङिरग्र्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः। सैव्यते गीतवृत्यैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः। पतङ्गः पत गैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः ।। ५२.

महर्षी आणि इतर थोर व्यक्ती उत्तम स्तोत्रांनी ज्या देवतेचे गुणगान करतात, गंधर्व आणि अप्सरांच्या गाण्यांनी जिची स्तुती होते, ती आकाशाचा स्वामी, पक्षासारखा फिरत, वेगवान घोड्यांच्या सहाय्याने भ्रमण करतो.

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी। ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत् स्मृते ।। ५२.

तो ताऱ्यांच्या मार्गावरून आणि चंद्रही तसाच फिरतो. त्याच्या किरणांना सूर्याच्या किरणांसारखेच वाढ आणि घट होते.

त्रिचक्रोभयपार्श्वस्थो विज्ञेयः शशिनो रथः। अपां गर्भसमुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः। शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुल्कैर्हयोत्तमैः ।। ५२.

चंद्राचा रथ दोन्ही बाजूंना असलेल्या तीन चाकांनी युक्त आहे, तो पाण्याच्या गर्भातून उत्पन्न झालेला आहे. त्या रथाला घोडे आणि सारथी आहेत, शंभर आरे असलेली तीन चाकं आणि उत्तम घोड्यांनी जोडलेले शुल्क आहेत.

दश भिस्तु कृशैर्दिव्यैरसङ्गैस्तैर्मनोजवैः। सकृद्युक्ते रथे तस्मिन् वहन्ते चायुगक्षयात् ।। ५२.

त्या रथाला एकावेळी दहा बारीक, दिव्य, कुठेही न जोडलेले आणि मनासारखा वेग असलेले घोडे जोडलेले आहेत, जे थकत नाहीत किंवा थांबत नाहीत.

संगृहीते रथे तस्मिन् श्वेतश्चक्षुःश्रवास्तु वै। अश्वा स्तमेकवर्णास्ते वहन्ते शङ्खवर्च्चसम् ।। ५२.

रथ तयार झाला की, श्वेत आणि एकसारखा रंग असलेला, शंखासारखा तेजस्वी 'चक्षुश्रवस्' नावाचा घोडा तो रथ ओढतो.

ययुश्च त्रिमनाश्चैव वृषो राजीवलो हयः। अस्वो वामस्तुरण्यश्च हंसो व्योमी मृगस्तथा ।। ५२.

त्या घोड्यांची नावे ययु, त्रिमन, वृष, राजीवल, वाम, तुरण्य, हंस, व्योमी, मृग आणि अश्व अशी आहेत.

इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः । एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति दिवसक्षयात् ।। ५२.

अशा प्रकारे, चंद्राचे हे दहा घोडे या नावांनी ओळखले जातात; हेच देवता चंद्राला दररोज वाहून नेतात.

देवैः परिवृतः सौम्यः पितृभिश्चैव गच्छति। सोमस्य शुक्ल पक्षादौ भास्करे पुरतः स्थिते। आपूर्यते पुरस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ।। ५२.

देवतांनी आणि पितरांनी वेढलेला, सौम्य चंद्र पुढे सूर्य असताना, शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला, आपल्या पूर्ण गोलामध्ये दिवसागणिक भरून जातो.

देवैः पीतं क्षये सोममाप्याययति नित्यदा। पीतं पञ्चदशाहन्तु रश्मिनैकेन भास्करः ।। ५२.

कृष्ण पक्षात देवता चंद्राचे अमृत पितात, आणि तो नेहमीच भरून येतो; सूर्य एका किरणाने पंधरा दिवस ते अमृत पितो.

आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात् । सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः ।। ५२.

सूर्य 'सुषुम्ना' नावाच्या किरणाने, दिवसागणिक, भागभागाने चंद्राला भरून काढतो; सुषुम्ना वाढली की, चंद्राच्या शुक्ल पक्षातील कला वाढतात.

तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णे शुक्ल आप्याययन्ति च। इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ।। ५२.

म्हणूनच, कृष्ण पक्षात कला कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात; सूर्याच्या तेजामुळे चंद्राचे शरीर भरून येते.

पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः । एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे दिनक्रमात् ।। ५२.

पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र तेजस्वी आणि पूर्ण गोलाकार दिसतो; अशा रीतीने, शुक्ल पक्षात सोम देवता दिवसागणिक भरून येतो.

ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्द्दशी। अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य च। पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधाम यम् ।। ५२.

मग कृष्ण पक्षाच्या दुसऱ्या ते चौदाव्या दिवशी, देवता पाण्याच्या साराने बनलेले, रसानेच युक्त असलेले, सौम्य आणि मधुर अमृत असलेला चंद्र पितात.

सम्भृतञ्चार्द्धमासेन अमृतं सूर्यतेजसा । भक्षार्थममृतं सौम्यं पौर्णमास्यामुपासते ।। ५२.

अर्धा महिन्याचे अमृत, सूर्याच्या तेजाने संचित झालेले, पौर्णिमेला भोजनासाठी देवता त्या सौम्य अमृताची पूजा करतात.

एकरात्रं सुरैः सर्वैः पितृभिश्च महर्षिभिः। सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च ।। ५२.

एक रात्र, सर्व देवता, पितर आणि महर्षी, कृष्ण पक्षाच्या सुरुवातीला, सूर्याच्या दिशेने पाहत, चंद्राचा आस्वाद घेतात.

प्रक्षीयते पुरस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात्। क्षीयन्ते तस्मात् कृष्णे याः शुक्ले ह्याप्याययन्ति ताः ।। ५२.

चंद्राच्या गोलामध्ये कला हळूहळू संपत जातात; म्हणून कृष्ण पक्षात त्या कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात.

एवं दिनक्रमातीते विबुधास्तु निशाकरम् । पीत्वाऽर्द्धमासङ्गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः । पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम् ।। ५२.

अशा प्रकारे, दिवस गेल्यावर, देवता अर्धा महिना चंद्रपान करून, अमावस्येला निघून जातात; आणि पितरही अमावस्येला चंद्राजवळ येतात.

ततः पञ्चदशे भागे किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके। अपराह्ने पितृगणैर्जघन्यः पर्युपास्यते ।। ५२.

मग, पंधरा भागांची थोडीच कला उरली असता, दुपारच्या वेळी, कनिष्ठ पितरांचा समूह त्या चंद्राची पूजा करतो.

पिबन्ति द्विकलाकालं शिष्टा तस्य तु या कला। निःसृतं तदमावास्याङ्गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्। तां स्वधां मासतृप्त्यै तु पीत्वा गच्छन्ति तेऽमृतम् ।। ५२.

त्याच्या चंद्रकलांपैकी उरलेल्या भागातून, दोन वेळा पिण्यानंतर, अमावस्येच्या दिवशी त्या चंद्राच्या अंगांमधून 'स्वधा' नावाचं अमृत बाहेर पडतं. पितरांना महिन्याचं समाधान मिळावं म्हणून ते हे स्वधामृत पितात आणि मग अमरत्व प्राप्त करतात.

सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्तास्तथैव च। कव्याश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते ।। ५२.

सौम्य, बर्हिषद, अग्निष्वात्त आणि जे कव्य म्हणून ओळखले जातात, हे सर्व पितर आहेत असं सांगितलं आहे.

संवत्सरास्तु वै कव्याः पञ्चाब्दा ये द्विजैः स्मृताः। सौम्यास्तु ऋतवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः। अग्निष्वात्तार्तवश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः ।। ५२.

कव्य हे वर्ष मानले जातात, द्विजांनी पाच वर्षं म्हणून ओळखलेले; ऋतू म्हणजे सौम्य, महिने म्हणजे बर्हिषद, आणि अग्निष्वात्त हेही ऋतूंचेच आहेत. हे सर्व पितरांचे वंश आहेत, हे द्विजांनो.

पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै। यावन्न क्षीयते तस्य भागः पञ्चदश स्तु सः ।। ५२.

पितर जेव्हा पौर्णिमेला पितात, तेव्हा त्या चंद्रकलांचा भाग संपेपर्यंत तसाच राहतो; तो भाग म्हणजे पंधरावा भाग असतो.