वायुपुराणम्

मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम्। दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति व्कचित् व्कचित् ।। ५२.

दुष्ट स्वभावाच्या माणसांचं शुभ या नष्ट करतात; पण कधी कधी काहींचं दु:खही दूर करतात.

विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः। एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ५२.

हे दिव्य विमानात राहतात, वाऱ्यासारख्या वेगाने इच्छेनुसार फिरतात, आणि सूर्याबरोबर दिवसांनुसार भटकतात.

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः। गोपायन्ति तु भूतानि सर्वानीहामनुक्षयात् ।। ५२.

हे पाऊस पाडतात, ताप देतात आणि सृष्टीला आनंद देतात; आणि सर्व जीवांचं पूर्ण नाश होऊ नये म्हणून त्यांचं रक्षण करतात.

स्थानाभिमानिनामेतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै। अतीतानागतानां वै वर्त्तन्ते साम्प्रतन्तु ये ।। ५२.

म्हणून प्रत्येक मन्वंतरात आपापल्या स्थानावर राज्य करणाऱ्यांचं हे स्थान आहे—ते भूतकाळातले, भविष्यकाळातले आणि सध्या अस्तित्वात असलेले.

एवं वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्द्दिशम्। चतुर्द्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ।। ५२.

अशा प्रकारे हे सात गट सूर्याबरोबर चारही दिशांना, चौदा सृष्टींमध्ये आणि मन्वंतरांत वावरतात.

ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु मुञ्चमाना घर्मं हिम़ञ्च वर्षञ्च दिनं निशाञ्च। कालेन गच्छत्यृतुवशात् परिवृत्तरश्मि र्देवान् पितॄंश्च मनुजांश्च तर्पयन् वै ।। ५२.

उन्हाळ्यात, हिवाळ्यात आणि पावसाळ्यात, उष्णता, गारवा आणि पाऊस, दिवस-रात्र सोडताना, काळ आणि ऋतू यांच्या प्रभावाने, सूर्य आपल्या किरणांनी देव, पितर आणि माणसांना तृप्त करतो.

प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्नेन विवर्द्धयित्वा । शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति ।। ५२.

सूर्य आपल्या मृदू किरणांनी सोम वाढवतो आणि अमृताने देवांना आनंद देतो; शुक्ल पक्षात तो दिवसेंदिवस पूर्ण होतो आणि कृष्ण पक्षात ज्ञानी लोक त्याचा आस्वाद घेतात.

पीतन्तु सोमं द्विकालावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम्। सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ।। ५२.

जेव्हा सोम दोन काळ उरतो आणि कृष्ण पक्षाच्या शेवटी किरणांनी वाहतो, तेव्हा पितर, देव, सौम्य देवता आणि प्रेतात्मा हे अमृत पितात.

सूर्येण गोभिस्तु समुद्धृताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः। वृष्ट्यातिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधन्त्वन्नपानैर्जयन्ति ।। ५२.

सूर्य आपल्या किरणांनी पाणी वर घेतो, पुन्हा ते पाणी वर घेतं, पावसामुळे आणि औषधींमुळे ते वाढतं, आणि माणसं अन्न-पाण्याने आपली भूक भागवतात.

अमृतेन तृप्तिस्त्वर्द्धमासं सुराणां मासार्द्धतृप्तिः स्वधया पितॄणाम्। अन्नेन शश्वत्तु दधाति मर्त्यान् सूर्यः स्वयं तच्च बिभर्ति गोभिः ।। ५२.

अमृताने देव अर्धा महिना तृप्त होतात; स्वधाने पितर अर्धा महिना तृप्त होतात; आणि अन्नाने सूर्य नेहमी माणसांना पोसतो, आणि तो स्वतः ते किरणांनी वहातो.

अयं हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैरयन् हि चापो हरतीति रश्मिभिः। विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्ति शश्वत् सविता चराचरम् ।। ५२.

हा हरि त्या सोन्याच्या घोड्यांसह आपल्या किरणांनी पाणी वर खेचतो; आणि सोडण्याच्या वेळी ते पुन्हा सोडतो, सूर्य नेहमी हालचाल करणाऱ्या आणि स्थिर अशा सर्वांना पोसतो.

हरिर्हरिद्भिर्ह्रियते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा। ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः स मुह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः ।। ५२.

हरि सोन्याच्या घोड्यांनी ओढला जातो, आणि त्यांच्यासह हजारो प्रवाहांनी पाणी पितो; मग त्या पाण्याला सोडतो, आणि हा हरि त्या घोड्यांनी गोंधळलेल्या अवस्थेत नेला जातो.

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु। भद्रैस्तैरक्षतैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ।। ५२.

अशा प्रकारे सूर्य एका चाकाच्या रथाने, त्या उत्तम आणि अखंड घोड्यांनी ओढला जाऊन, दिवसाच्या शेवटी आकाशात वेगाने फिरतो.

अहोरात्राद्रथैनासौ एकचक्रेण तु भ्रमन्। सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तभिः सप्तभिर्हयैः ।। ५२.

दिवस-रात्र सूर्य एकचाकी रथाने सात गटांच्या सात घोड्यांसह फिरतो, आणि सात द्वीप व समुद्रांच्या टोकापर्यंत पोहोचतो.

छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रन्ततः स्थितैः। कामरूपैः सकृद्युक्तैरमितैस्तैर्मनोजवैः ।। ५२.

ते घोडे छंदांच्या रूपात, जिथे फिरतात तिथे स्थिर असतात, इच्छेनुसार रूप घेतात, एकाच वेळी जुंपले जातात, अनंत आणि मनासारख्या वेगवान आहेत.

हरितैरव्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः। अशीति मण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः ।। ५२.

हे घोडे सुवर्ण, अविनाशी, पिंगट, प्रभुत्वशाली आणि वेदज्ञांनी स्तुत्य आहेत; हे वर्षभरात ऐंशीशे वळणं घेतात.

बाह्यमभ्यन्तरञ्चैव मण्डलं दिवसक्रमात् । कल्पादौ सम्प्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसम्प्लवात्। आवृता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु ।। ५२.

बाह्य आणि अंतरंग मंडल, दिवसांच्या क्रमाने, कल्पाच्या सुरुवातीला सुरू होतात, आणि प्रलयाशिवाय ते वहातात; वाळखिल्यांनी वेढलेले, ते दिवस-रात्र फिरतात.

प्रथितैर्वचोभङिरग्र्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः। सैव्यते गीतवृत्यैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः। पतङ्गः पत गैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः ।। ५२.

महर्षी आणि इतर थोर व्यक्ती उत्तम स्तोत्रांनी ज्या देवतेचे गुणगान करतात, गंधर्व आणि अप्सरांच्या गाण्यांनी जिची स्तुती होते, ती आकाशाचा स्वामी, पक्षासारखा फिरत, वेगवान घोड्यांच्या सहाय्याने भ्रमण करतो.

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी। ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत् स्मृते ।। ५२.

तो ताऱ्यांच्या मार्गावरून आणि चंद्रही तसाच फिरतो. त्याच्या किरणांना सूर्याच्या किरणांसारखेच वाढ आणि घट होते.

त्रिचक्रोभयपार्श्वस्थो विज्ञेयः शशिनो रथः। अपां गर्भसमुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः। शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुल्कैर्हयोत्तमैः ।। ५२.

चंद्राचा रथ दोन्ही बाजूंना असलेल्या तीन चाकांनी युक्त आहे, तो पाण्याच्या गर्भातून उत्पन्न झालेला आहे. त्या रथाला घोडे आणि सारथी आहेत, शंभर आरे असलेली तीन चाकं आणि उत्तम घोड्यांनी जोडलेले शुल्क आहेत.

दश भिस्तु कृशैर्दिव्यैरसङ्गैस्तैर्मनोजवैः। सकृद्युक्ते रथे तस्मिन् वहन्ते चायुगक्षयात् ।। ५२.

त्या रथाला एकावेळी दहा बारीक, दिव्य, कुठेही न जोडलेले आणि मनासारखा वेग असलेले घोडे जोडलेले आहेत, जे थकत नाहीत किंवा थांबत नाहीत.

संगृहीते रथे तस्मिन् श्वेतश्चक्षुःश्रवास्तु वै। अश्वा स्तमेकवर्णास्ते वहन्ते शङ्खवर्च्चसम् ।। ५२.

रथ तयार झाला की, श्वेत आणि एकसारखा रंग असलेला, शंखासारखा तेजस्वी 'चक्षुश्रवस्' नावाचा घोडा तो रथ ओढतो.

ययुश्च त्रिमनाश्चैव वृषो राजीवलो हयः। अस्वो वामस्तुरण्यश्च हंसो व्योमी मृगस्तथा ।। ५२.

त्या घोड्यांची नावे ययु, त्रिमन, वृष, राजीवल, वाम, तुरण्य, हंस, व्योमी, मृग आणि अश्व अशी आहेत.

इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः । एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति दिवसक्षयात् ।। ५२.

अशा प्रकारे, चंद्राचे हे दहा घोडे या नावांनी ओळखले जातात; हेच देवता चंद्राला दररोज वाहून नेतात.

देवैः परिवृतः सौम्यः पितृभिश्चैव गच्छति। सोमस्य शुक्ल पक्षादौ भास्करे पुरतः स्थिते। आपूर्यते पुरस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ।। ५२.

देवतांनी आणि पितरांनी वेढलेला, सौम्य चंद्र पुढे सूर्य असताना, शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला, आपल्या पूर्ण गोलामध्ये दिवसागणिक भरून जातो.

देवैः पीतं क्षये सोममाप्याययति नित्यदा। पीतं पञ्चदशाहन्तु रश्मिनैकेन भास्करः ।। ५२.

कृष्ण पक्षात देवता चंद्राचे अमृत पितात, आणि तो नेहमीच भरून येतो; सूर्य एका किरणाने पंधरा दिवस ते अमृत पितो.

आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमहःक्रमात् । सुषुम्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः ।। ५२.

सूर्य 'सुषुम्ना' नावाच्या किरणाने, दिवसागणिक, भागभागाने चंद्राला भरून काढतो; सुषुम्ना वाढली की, चंद्राच्या शुक्ल पक्षातील कला वाढतात.

तस्माद्ध्रसन्ति वै कृष्णे शुक्ल आप्याययन्ति च। इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ।। ५२.

म्हणूनच, कृष्ण पक्षात कला कमी होतात आणि शुक्ल पक्षात वाढतात; सूर्याच्या तेजामुळे चंद्राचे शरीर भरून येते.

पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः । एवमाप्यायितः सोमः शुक्लपक्षे दिनक्रमात् ।। ५२.

पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र तेजस्वी आणि पूर्ण गोलाकार दिसतो; अशा रीतीने, शुक्ल पक्षात सोम देवता दिवसागणिक भरून येतो.