वायुपुराणम्

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ। गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्च्चास्तथैव च ।। ५२.

कद्रूच्या दोन नागांपैकी कंबळ आणि अश्वतर, गंधर्व धृतराष्ट्र आणि सूर्यवर्चा हेही तिथे आहेत.

तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्बा मनोरमा। ऋतजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ।। ५२.

तिलोत्तमा अप्सरा, देवी रंभा, मनोरमा, ऋतजित आणि सत्यजित — हे दोन प्रसिद्ध ग्रामणी तिथे आहेत.

ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः। एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ।। ५२.

ब्रह्मोपेत, दक्ष आणि यज्ञोपेत अशी स्मरणात राहतात; हे सर्व देव दोन दोन महिने सूर्याजवळ राहतात.

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः। सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ।। ५२.

हे बाराही सप्तक गण आपापल्या स्थानाचे अधिपती आहेत; त्यांच्या तेजाने ते सूर्याला श्रेष्ठ तेज देतात.

प्रथितैस्तैर्वचोबिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।। ५२.

हे ऋषी प्रसिद्ध स्तोत्रांनी सूर्याची स्तुती करतात; गंधर्व आणि अप्सरा गाणे व नृत्य करून त्याची पूजा करतात.

ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम्। सर्पा वहन्ति सूर्यञ्च यातुधानानुयान्ति च। वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ।। ५२.

ग्रामणी, यक्ष आणि भूत हे भयंकर संमेलन करतात; सर्प सूर्याला वाहतात, यातुधान त्याच्या मागे जातात, आणि वालखिल्य त्याला अस्ताला नेतात, तसेच त्याच्या उदयास सेवा करतात.

एतेषामेव देवानां यतावीर्यं यथातपः। यथायोगं यथासत्यं यथाधर्मं यताबलम् ।। ५२.

या सर्व देवतांचे सामर्थ्य, ताप, योग्यता, सत्य, धर्म आणि बळ यानुसार—

यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा। इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ।। ५२.

जसा सूर्य त्यांच्या तेजाने तळपतो, तसाच तो त्यांच्या तेजामुळे सिद्ध होतो; म्हणून हे सर्व दोन दोन महिने सूर्याजवळ राहतात.

ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसाङ्गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च भूरिशः ।। ५२.

ऋषी, देव, गंधर्व, सर्प, अप्सरा, ग्रामणी, यक्ष आणि असंख्य यातुधान हेही तिथे आहेत.

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च। भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः ।। ५२.

हे तेजाने झळकतात, जाळतात, वारा वाहतात आणि पाऊस पाडतात; या सगळ्या गोष्टी जीवांच्या अशुभ कर्मांना दूर करतात, असं इथे सांगितलं आहे.

मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम्। दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति व्कचित् व्कचित् ।। ५२.

दुष्ट स्वभावाच्या माणसांचं शुभ या नष्ट करतात; पण कधी कधी काहींचं दु:खही दूर करतात.

विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः। एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ५२.

हे दिव्य विमानात राहतात, वाऱ्यासारख्या वेगाने इच्छेनुसार फिरतात, आणि सूर्याबरोबर दिवसांनुसार भटकतात.

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः। गोपायन्ति तु भूतानि सर्वानीहामनुक्षयात् ।। ५२.

हे पाऊस पाडतात, ताप देतात आणि सृष्टीला आनंद देतात; आणि सर्व जीवांचं पूर्ण नाश होऊ नये म्हणून त्यांचं रक्षण करतात.

स्थानाभिमानिनामेतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै। अतीतानागतानां वै वर्त्तन्ते साम्प्रतन्तु ये ।। ५२.

म्हणून प्रत्येक मन्वंतरात आपापल्या स्थानावर राज्य करणाऱ्यांचं हे स्थान आहे—ते भूतकाळातले, भविष्यकाळातले आणि सध्या अस्तित्वात असलेले.

एवं वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्द्दिशम्। चतुर्द्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ।। ५२.

अशा प्रकारे हे सात गट सूर्याबरोबर चारही दिशांना, चौदा सृष्टींमध्ये आणि मन्वंतरांत वावरतात.

ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु मुञ्चमाना घर्मं हिम़ञ्च वर्षञ्च दिनं निशाञ्च। कालेन गच्छत्यृतुवशात् परिवृत्तरश्मि र्देवान् पितॄंश्च मनुजांश्च तर्पयन् वै ।। ५२.

उन्हाळ्यात, हिवाळ्यात आणि पावसाळ्यात, उष्णता, गारवा आणि पाऊस, दिवस-रात्र सोडताना, काळ आणि ऋतू यांच्या प्रभावाने, सूर्य आपल्या किरणांनी देव, पितर आणि माणसांना तृप्त करतो.

प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्नेन विवर्द्धयित्वा । शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति ।। ५२.

सूर्य आपल्या मृदू किरणांनी सोम वाढवतो आणि अमृताने देवांना आनंद देतो; शुक्ल पक्षात तो दिवसेंदिवस पूर्ण होतो आणि कृष्ण पक्षात ज्ञानी लोक त्याचा आस्वाद घेतात.

पीतन्तु सोमं द्विकालावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम्। सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ।। ५२.

जेव्हा सोम दोन काळ उरतो आणि कृष्ण पक्षाच्या शेवटी किरणांनी वाहतो, तेव्हा पितर, देव, सौम्य देवता आणि प्रेतात्मा हे अमृत पितात.

सूर्येण गोभिस्तु समुद्धृताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः। वृष्ट्यातिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधन्त्वन्नपानैर्जयन्ति ।। ५२.

सूर्य आपल्या किरणांनी पाणी वर घेतो, पुन्हा ते पाणी वर घेतं, पावसामुळे आणि औषधींमुळे ते वाढतं, आणि माणसं अन्न-पाण्याने आपली भूक भागवतात.

अमृतेन तृप्तिस्त्वर्द्धमासं सुराणां मासार्द्धतृप्तिः स्वधया पितॄणाम्। अन्नेन शश्वत्तु दधाति मर्त्यान् सूर्यः स्वयं तच्च बिभर्ति गोभिः ।। ५२.

अमृताने देव अर्धा महिना तृप्त होतात; स्वधाने पितर अर्धा महिना तृप्त होतात; आणि अन्नाने सूर्य नेहमी माणसांना पोसतो, आणि तो स्वतः ते किरणांनी वहातो.

अयं हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैरयन् हि चापो हरतीति रश्मिभिः। विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्ति शश्वत् सविता चराचरम् ।। ५२.

हा हरि त्या सोन्याच्या घोड्यांसह आपल्या किरणांनी पाणी वर खेचतो; आणि सोडण्याच्या वेळी ते पुन्हा सोडतो, सूर्य नेहमी हालचाल करणाऱ्या आणि स्थिर अशा सर्वांना पोसतो.

हरिर्हरिद्भिर्ह्रियते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा। ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः स मुह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः ।। ५२.

हरि सोन्याच्या घोड्यांनी ओढला जातो, आणि त्यांच्यासह हजारो प्रवाहांनी पाणी पितो; मग त्या पाण्याला सोडतो, आणि हा हरि त्या घोड्यांनी गोंधळलेल्या अवस्थेत नेला जातो.

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु। भद्रैस्तैरक्षतैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ।। ५२.

अशा प्रकारे सूर्य एका चाकाच्या रथाने, त्या उत्तम आणि अखंड घोड्यांनी ओढला जाऊन, दिवसाच्या शेवटी आकाशात वेगाने फिरतो.

अहोरात्राद्रथैनासौ एकचक्रेण तु भ्रमन्। सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तभिः सप्तभिर्हयैः ।। ५२.

दिवस-रात्र सूर्य एकचाकी रथाने सात गटांच्या सात घोड्यांसह फिरतो, आणि सात द्वीप व समुद्रांच्या टोकापर्यंत पोहोचतो.

छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रन्ततः स्थितैः। कामरूपैः सकृद्युक्तैरमितैस्तैर्मनोजवैः ।। ५२.

ते घोडे छंदांच्या रूपात, जिथे फिरतात तिथे स्थिर असतात, इच्छेनुसार रूप घेतात, एकाच वेळी जुंपले जातात, अनंत आणि मनासारख्या वेगवान आहेत.

हरितैरव्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः। अशीति मण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः ।। ५२.

हे घोडे सुवर्ण, अविनाशी, पिंगट, प्रभुत्वशाली आणि वेदज्ञांनी स्तुत्य आहेत; हे वर्षभरात ऐंशीशे वळणं घेतात.

बाह्यमभ्यन्तरञ्चैव मण्डलं दिवसक्रमात् । कल्पादौ सम्प्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसम्प्लवात्। आवृता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु ।। ५२.

बाह्य आणि अंतरंग मंडल, दिवसांच्या क्रमाने, कल्पाच्या सुरुवातीला सुरू होतात, आणि प्रलयाशिवाय ते वहातात; वाळखिल्यांनी वेढलेले, ते दिवस-रात्र फिरतात.

प्रथितैर्वचोभङिरग्र्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः। सैव्यते गीतवृत्यैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः। पतङ्गः पत गैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः ।। ५२.

महर्षी आणि इतर थोर व्यक्ती उत्तम स्तोत्रांनी ज्या देवतेचे गुणगान करतात, गंधर्व आणि अप्सरांच्या गाण्यांनी जिची स्तुती होते, ती आकाशाचा स्वामी, पक्षासारखा फिरत, वेगवान घोड्यांच्या सहाय्याने भ्रमण करतो.

वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी। ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत् स्मृते ।। ५२.

तो ताऱ्यांच्या मार्गावरून आणि चंद्रही तसाच फिरतो. त्याच्या किरणांना सूर्याच्या किरणांसारखेच वाढ आणि घट होते.