वायुपुराणम्

प्रम्लोचेति च विख्याता निम्लोचेति च ते उभे। यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रः श्वेतश्च तावुभौ। नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

प्रम्लोचा आणि निम्लोचा, या प्रसिद्ध; यातुधान आणि सर्प, व्याघ्र आणि श्वेत, हे दोघे; नभ आणि नभस्य या दोन महिन्यांत सूर्याच्या आत हा समूह राहतो.

शरदृ-तौ पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनि देवताः। पर्ज्जन्यश्चाथ पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ।। ५२.

शरद ऋतूत पावन ऋषी आणि देवता तिथे वास करतात. परजन्य, पूषा, भरद्वाज आणि गौतम हेही तिथे राहतात.

विश्वावसुश्च गन्धर्वास्तथैव सुरभिश्च यः। विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ।। ५२.

विश्वावसु आणि गंधर्व, तसेच सुरभि, विश्वाची आणि घृताची — या दोघी शुभ लक्षणांनी युक्त — तिथे आहेत.

नाग ऐरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः। सेनजिच्च सुषेणशचव सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.

नाग ऐरावत, प्रसिद्ध धनंजय, सेनाजित, सुसेण आणि दोन्ही सेनापती, ग्रामणी — हे सर्व तिथे आहेत.

आपो वातश्च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ। वसन्त्येते तु वै सूर्ये मासयोश्च इषोर्जयोः ।। ५२.

पाणी आणि वारा — हे दोघे यातुधान म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व सूर्याबरोबर इष आणि ऊर्ज या महिन्यांत राहतात.

हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति तु दिवाकरे। अंशो भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च ऋतुश्च ह ।। ५२.

हिवाळ्यातील दोन महिने सूर्याजवळ अंश आणि भग, तसेच कश्यप आणि ऋतु हे राहतात.

भुजङ्गश्च महापझः सर्पः कर्कोटकस्तथा। चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ ।। ५२.

महापज नावाचा भुजंग, कर्कोटक सर्प, चित्रसेन गंधर्व आणि ऊर्णायू — हे दोघेही तिथे आहेत.

उर्वशी विप्रचित्तिश्च तथैवाप्सरसौ शुभे। तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.

उर्वशी आणि विप्रचित्ती, तसेच दोन शुभ अप्सरा; तार्क्ष्य आणि अरिष्टनेमि, आणि दोन्ही सेनापती ग्रामणी — हे सर्व तिथे आहेत.

विद्युत्स्फूर्ज्जश्च तावुग्रौ यातुधानावुदाहृतौ। सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ।। ५२.

विद्युत आणि स्फूर्ज — हे दोघे भयंकर यातुधान म्हणतात; तसेच सहे आणि सहस्य हेही सूर्याजवळ राहतात.

ततः शैशिरयोश्वापि मासयोर्निवसन्ति वै। त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ।। ५२.

नंतर शिशिर ऋतूच्या दोन महिन्यांत त्वष्टा, विष्णु, जमदग्नी आणि विश्वामित्र हे राहतात.

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ। गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्च्चास्तथैव च ।। ५२.

कद्रूच्या दोन नागांपैकी कंबळ आणि अश्वतर, गंधर्व धृतराष्ट्र आणि सूर्यवर्चा हेही तिथे आहेत.

तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्बा मनोरमा। ऋतजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ।। ५२.

तिलोत्तमा अप्सरा, देवी रंभा, मनोरमा, ऋतजित आणि सत्यजित — हे दोन प्रसिद्ध ग्रामणी तिथे आहेत.

ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः। एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ।। ५२.

ब्रह्मोपेत, दक्ष आणि यज्ञोपेत अशी स्मरणात राहतात; हे सर्व देव दोन दोन महिने सूर्याजवळ राहतात.

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः। सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ।। ५२.

हे बाराही सप्तक गण आपापल्या स्थानाचे अधिपती आहेत; त्यांच्या तेजाने ते सूर्याला श्रेष्ठ तेज देतात.

प्रथितैस्तैर्वचोबिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।। ५२.

हे ऋषी प्रसिद्ध स्तोत्रांनी सूर्याची स्तुती करतात; गंधर्व आणि अप्सरा गाणे व नृत्य करून त्याची पूजा करतात.

ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम्। सर्पा वहन्ति सूर्यञ्च यातुधानानुयान्ति च। वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ।। ५२.

ग्रामणी, यक्ष आणि भूत हे भयंकर संमेलन करतात; सर्प सूर्याला वाहतात, यातुधान त्याच्या मागे जातात, आणि वालखिल्य त्याला अस्ताला नेतात, तसेच त्याच्या उदयास सेवा करतात.

एतेषामेव देवानां यतावीर्यं यथातपः। यथायोगं यथासत्यं यथाधर्मं यताबलम् ।। ५२.

या सर्व देवतांचे सामर्थ्य, ताप, योग्यता, सत्य, धर्म आणि बळ यानुसार—

यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा। इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ।। ५२.

जसा सूर्य त्यांच्या तेजाने तळपतो, तसाच तो त्यांच्या तेजामुळे सिद्ध होतो; म्हणून हे सर्व दोन दोन महिने सूर्याजवळ राहतात.

ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसाङ्गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च भूरिशः ।। ५२.

ऋषी, देव, गंधर्व, सर्प, अप्सरा, ग्रामणी, यक्ष आणि असंख्य यातुधान हेही तिथे आहेत.

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च। भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः ।। ५२.

हे तेजाने झळकतात, जाळतात, वारा वाहतात आणि पाऊस पाडतात; या सगळ्या गोष्टी जीवांच्या अशुभ कर्मांना दूर करतात, असं इथे सांगितलं आहे.

मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम्। दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति व्कचित् व्कचित् ।। ५२.

दुष्ट स्वभावाच्या माणसांचं शुभ या नष्ट करतात; पण कधी कधी काहींचं दु:खही दूर करतात.

विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः। एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ५२.

हे दिव्य विमानात राहतात, वाऱ्यासारख्या वेगाने इच्छेनुसार फिरतात, आणि सूर्याबरोबर दिवसांनुसार भटकतात.

वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः। गोपायन्ति तु भूतानि सर्वानीहामनुक्षयात् ।। ५२.

हे पाऊस पाडतात, ताप देतात आणि सृष्टीला आनंद देतात; आणि सर्व जीवांचं पूर्ण नाश होऊ नये म्हणून त्यांचं रक्षण करतात.

स्थानाभिमानिनामेतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै। अतीतानागतानां वै वर्त्तन्ते साम्प्रतन्तु ये ।। ५२.

म्हणून प्रत्येक मन्वंतरात आपापल्या स्थानावर राज्य करणाऱ्यांचं हे स्थान आहे—ते भूतकाळातले, भविष्यकाळातले आणि सध्या अस्तित्वात असलेले.

एवं वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्द्दिशम्। चतुर्द्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ।। ५२.

अशा प्रकारे हे सात गट सूर्याबरोबर चारही दिशांना, चौदा सृष्टींमध्ये आणि मन्वंतरांत वावरतात.

ग्रीष्मे हिमे च वर्षासु मुञ्चमाना घर्मं हिम़ञ्च वर्षञ्च दिनं निशाञ्च। कालेन गच्छत्यृतुवशात् परिवृत्तरश्मि र्देवान् पितॄंश्च मनुजांश्च तर्पयन् वै ।। ५२.

उन्हाळ्यात, हिवाळ्यात आणि पावसाळ्यात, उष्णता, गारवा आणि पाऊस, दिवस-रात्र सोडताना, काळ आणि ऋतू यांच्या प्रभावाने, सूर्य आपल्या किरणांनी देव, पितर आणि माणसांना तृप्त करतो.

प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्नेन विवर्द्धयित्वा । शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति ।। ५२.

सूर्य आपल्या मृदू किरणांनी सोम वाढवतो आणि अमृताने देवांना आनंद देतो; शुक्ल पक्षात तो दिवसेंदिवस पूर्ण होतो आणि कृष्ण पक्षात ज्ञानी लोक त्याचा आस्वाद घेतात.

पीतन्तु सोमं द्विकालावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम्। सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ।। ५२.

जेव्हा सोम दोन काळ उरतो आणि कृष्ण पक्षाच्या शेवटी किरणांनी वाहतो, तेव्हा पितर, देव, सौम्य देवता आणि प्रेतात्मा हे अमृत पितात.

सूर्येण गोभिस्तु समुद्धृताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः। वृष्ट्यातिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधन्त्वन्नपानैर्जयन्ति ।। ५२.

सूर्य आपल्या किरणांनी पाणी वर घेतो, पुन्हा ते पाणी वर घेतं, पावसामुळे आणि औषधींमुळे ते वाढतं, आणि माणसं अन्न-पाण्याने आपली भूक भागवतात.