वायुपुराणम्

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।। ५२.

त्या रथावर देव, आदित्य, ऋषी, तसेच गंधर्व, अप्सरा, प्रमुख, सर्प आणि राक्षस यांनी अधिष्ठान केले आहे.

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु। धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ।। ५२.

हे सर्व दोन दोन जण, दोन दोन महिन्यांसाठी सूर्याच्या आत राहतात – धाता, अर्यमान, पुलस्त्य, पुलह, आणि प्रजापती.

उरगो वासुकिश्चैव सङ्कीर्णारश्च तावुभौ। तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ।। ५२.

सर्प वासुकी आणि संकीर्ण, हे दोघे; तुंबुरू आणि नारद, हे गाण्यात श्रेष्ठ गंधर्व, हे दोघे.

क्रतुस्थल्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थली। ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तपोर्यश्चैव तावुभौ ।। ५२.

क्रतुथली आणि अप्सरा, तसेच पुंजिकस्थली; प्रमुख रथकृच्छ्र आणि तपोर्य, हे दोघे.

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ। मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

राक्षस हेती आणि प्रहेती, आणि दोन यातुधान – हे सर्व मधु आणि माधव या महिन्यांत सूर्याच्या आत राहतात.

वासन्तौ ग्रैष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह। ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ।। ५२.

वसंत आणि ग्रीष्म या दोन महिन्यांत मित्र आणि वरुण, ऋषी अत्री आणि वसिष्ठ, सर्प तक्षक आणि रंभा हे असतात.

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहा हुहूः। रथस्वनश्च ग्रामण्यो रथचित्रश्च तावुभौ ।। ५२.

मेना आणि सहजंया, तसेच गंधर्व हहा आणि हुहू; रथस्वन आणि प्रमुख रथचित्र, हे दोघे.

पौरुषेयो धवश्चैव यातुधानावुदाहृतौ। एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ।। ५२.

पौरुषेय आणि धव, हे दोन यातुधान; हे शुचि आणि शुक्र या दोन महिन्यांत सूर्याच्या आत राहतात.

ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः। इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। ५२.

त्यानंतर सूर्याच्या आत पुन्हा इतर देवता राहतात – इंद्र, विवस्वान, अंगिरस आणि भृगु.

एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च तावुभौ। विश्वावसूग्रसेनौ च प्रातश्चैवारुणश्च ह ।। ५२.

एलापर्ण आणि सर्प शंखपाल, हे दोघे; विश्वावसु आणि उग्रसेन, प्रात आणि अरुण, हेही.

प्रम्लोचेति च विख्याता निम्लोचेति च ते उभे। यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रः श्वेतश्च तावुभौ। नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

प्रम्लोचा आणि निम्लोचा, या प्रसिद्ध; यातुधान आणि सर्प, व्याघ्र आणि श्वेत, हे दोघे; नभ आणि नभस्य या दोन महिन्यांत सूर्याच्या आत हा समूह राहतो.

शरदृ-तौ पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनि देवताः। पर्ज्जन्यश्चाथ पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ।। ५२.

शरद ऋतूत पावन ऋषी आणि देवता तिथे वास करतात. परजन्य, पूषा, भरद्वाज आणि गौतम हेही तिथे राहतात.

विश्वावसुश्च गन्धर्वास्तथैव सुरभिश्च यः। विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ।। ५२.

विश्वावसु आणि गंधर्व, तसेच सुरभि, विश्वाची आणि घृताची — या दोघी शुभ लक्षणांनी युक्त — तिथे आहेत.

नाग ऐरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः। सेनजिच्च सुषेणशचव सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.

नाग ऐरावत, प्रसिद्ध धनंजय, सेनाजित, सुसेण आणि दोन्ही सेनापती, ग्रामणी — हे सर्व तिथे आहेत.

आपो वातश्च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ। वसन्त्येते तु वै सूर्ये मासयोश्च इषोर्जयोः ।। ५२.

पाणी आणि वारा — हे दोघे यातुधान म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व सूर्याबरोबर इष आणि ऊर्ज या महिन्यांत राहतात.

हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति तु दिवाकरे। अंशो भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च ऋतुश्च ह ।। ५२.

हिवाळ्यातील दोन महिने सूर्याजवळ अंश आणि भग, तसेच कश्यप आणि ऋतु हे राहतात.

भुजङ्गश्च महापझः सर्पः कर्कोटकस्तथा। चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ ।। ५२.

महापज नावाचा भुजंग, कर्कोटक सर्प, चित्रसेन गंधर्व आणि ऊर्णायू — हे दोघेही तिथे आहेत.

उर्वशी विप्रचित्तिश्च तथैवाप्सरसौ शुभे। तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.

उर्वशी आणि विप्रचित्ती, तसेच दोन शुभ अप्सरा; तार्क्ष्य आणि अरिष्टनेमि, आणि दोन्ही सेनापती ग्रामणी — हे सर्व तिथे आहेत.

विद्युत्स्फूर्ज्जश्च तावुग्रौ यातुधानावुदाहृतौ। सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ।। ५२.

विद्युत आणि स्फूर्ज — हे दोघे भयंकर यातुधान म्हणतात; तसेच सहे आणि सहस्य हेही सूर्याजवळ राहतात.

ततः शैशिरयोश्वापि मासयोर्निवसन्ति वै। त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ।। ५२.

नंतर शिशिर ऋतूच्या दोन महिन्यांत त्वष्टा, विष्णु, जमदग्नी आणि विश्वामित्र हे राहतात.

काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ। गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्च्चास्तथैव च ।। ५२.

कद्रूच्या दोन नागांपैकी कंबळ आणि अश्वतर, गंधर्व धृतराष्ट्र आणि सूर्यवर्चा हेही तिथे आहेत.

तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्बा मनोरमा। ऋतजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ।। ५२.

तिलोत्तमा अप्सरा, देवी रंभा, मनोरमा, ऋतजित आणि सत्यजित — हे दोन प्रसिद्ध ग्रामणी तिथे आहेत.

ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः। एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ।। ५२.

ब्रह्मोपेत, दक्ष आणि यज्ञोपेत अशी स्मरणात राहतात; हे सर्व देव दोन दोन महिने सूर्याजवळ राहतात.

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः। सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ।। ५२.

हे बाराही सप्तक गण आपापल्या स्थानाचे अधिपती आहेत; त्यांच्या तेजाने ते सूर्याला श्रेष्ठ तेज देतात.

प्रथितैस्तैर्वचोबिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्। गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।। ५२.

हे ऋषी प्रसिद्ध स्तोत्रांनी सूर्याची स्तुती करतात; गंधर्व आणि अप्सरा गाणे व नृत्य करून त्याची पूजा करतात.

ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम्। सर्पा वहन्ति सूर्यञ्च यातुधानानुयान्ति च। वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ।। ५२.

ग्रामणी, यक्ष आणि भूत हे भयंकर संमेलन करतात; सर्प सूर्याला वाहतात, यातुधान त्याच्या मागे जातात, आणि वालखिल्य त्याला अस्ताला नेतात, तसेच त्याच्या उदयास सेवा करतात.

एतेषामेव देवानां यतावीर्यं यथातपः। यथायोगं यथासत्यं यथाधर्मं यताबलम् ।। ५२.

या सर्व देवतांचे सामर्थ्य, ताप, योग्यता, सत्य, धर्म आणि बळ यानुसार—

यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा। इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ।। ५२.

जसा सूर्य त्यांच्या तेजाने तळपतो, तसाच तो त्यांच्या तेजामुळे सिद्ध होतो; म्हणून हे सर्व दोन दोन महिने सूर्याजवळ राहतात.

ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसाङ्गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च भूरिशः ।। ५२.

ऋषी, देव, गंधर्व, सर्प, अप्सरा, ग्रामणी, यक्ष आणि असंख्य यातुधान हेही तिथे आहेत.