वायुपुराणम्

एवमर्थ वशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु। तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रथः ।। ५१.

अशा प्रकारे, कारणानुसार रथाची रचना आहे; आणि त्याच्या संयोगाने तेजस्वी रथ सिद्ध होतो.

तेनाऽसौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि। युगाक्षकोटिसम्बद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ।। ५१.

त्यामुळे हा वेगवान सूर्यदेव आकाशात जलद फिरतो; रथाचे दोन किरण जूच्या आणि अक्षाच्या टोकांना बांधलेले आहेत.

ध्रुवेण भ्रमतो रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै। भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ।। ५१.

ध्रुव, चाकांची जोडी आणि किरण यांच्या फिरण्याने, आकाशात फिरणाऱ्या रथाची वर्तुळे तयार होतात.

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु। ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचक्रश्वेतरज्जुवत् ।। ५१.

त्या रथाच्या उजव्या बाजूला जूच्या दोन टोकांचा भाग आहे, तो ध्रुवाने धरलेला आहे. त्या रथाला दोन चाकं असून, ती पांढऱ्या दोऱ्यांनी बांधलेली आहेत.

भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ । युगाक्ष कोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ।। ५१.

ध्रुव जसा फिरतो, तशी ती दोन्ही किरणं त्याच्या मागे जातात. त्या रथाच्या जूच्या टोकांचा भाग म्हणजे वाऱ्याच्या लाटा आहेत.

कीलासक्तो यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतो दिशम्। ह्रसतस्तस्य रश्मी तौ मण्डलेषूत्तरायणे ।। ५१.

जसा खिळ्याला बांधलेला दोर सर्व दिशांना फिरतो, तशी ती दोन किरणं उत्तरायणाच्या काळात वर्तुळांत लहान होत जातात.

वर्द्धेते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु। ध्रुवेण संगृहीतौ तु रस्मी वै नयतो रविम् ।। ५१.

दक्षिणायणाच्या वेळी वर्तुळं फिरताना ती किरणं वाढतात. ती किरणं ध्रुवाने धरलेली असून, सूर्याला पुढे नेतात.

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ। तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ।। ५१.

ध्रुवाने धरलेली ती दोन किरणं जेव्हा आत ओढली जातात, तेव्हा सूर्य वर्तुळांच्या आत फिरू लागतो.

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ।। ५१.

तो सूर्य दोन्ही बाजूंनी ऐंशीशे वर्तुळं पार करतो. ध्रुवाने त्या दोन किरणांमधून सोडल्यावर तो पुन्हा परत येतो.

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु। उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति ।। ५१.

त्याचप्रमाणे सूर्य बाहेरच्या वर्तुळांतही फिरतो आणि वेगाने वर्तुळं फिरवत पुढे जातो.

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।। ५२.

त्या रथावर देव, आदित्य, ऋषी, तसेच गंधर्व, अप्सरा, प्रमुख, सर्प आणि राक्षस यांनी अधिष्ठान केले आहे.

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु। धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ।। ५२.

हे सर्व दोन दोन जण, दोन दोन महिन्यांसाठी सूर्याच्या आत राहतात – धाता, अर्यमान, पुलस्त्य, पुलह, आणि प्रजापती.

उरगो वासुकिश्चैव सङ्कीर्णारश्च तावुभौ। तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ।। ५२.

सर्प वासुकी आणि संकीर्ण, हे दोघे; तुंबुरू आणि नारद, हे गाण्यात श्रेष्ठ गंधर्व, हे दोघे.

क्रतुस्थल्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थली। ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तपोर्यश्चैव तावुभौ ।। ५२.

क्रतुथली आणि अप्सरा, तसेच पुंजिकस्थली; प्रमुख रथकृच्छ्र आणि तपोर्य, हे दोघे.

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ। मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

राक्षस हेती आणि प्रहेती, आणि दोन यातुधान – हे सर्व मधु आणि माधव या महिन्यांत सूर्याच्या आत राहतात.

वासन्तौ ग्रैष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह। ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ।। ५२.

वसंत आणि ग्रीष्म या दोन महिन्यांत मित्र आणि वरुण, ऋषी अत्री आणि वसिष्ठ, सर्प तक्षक आणि रंभा हे असतात.

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहा हुहूः। रथस्वनश्च ग्रामण्यो रथचित्रश्च तावुभौ ।। ५२.

मेना आणि सहजंया, तसेच गंधर्व हहा आणि हुहू; रथस्वन आणि प्रमुख रथचित्र, हे दोघे.

पौरुषेयो धवश्चैव यातुधानावुदाहृतौ। एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ।। ५२.

पौरुषेय आणि धव, हे दोन यातुधान; हे शुचि आणि शुक्र या दोन महिन्यांत सूर्याच्या आत राहतात.

ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः। इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। ५२.

त्यानंतर सूर्याच्या आत पुन्हा इतर देवता राहतात – इंद्र, विवस्वान, अंगिरस आणि भृगु.

एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च तावुभौ। विश्वावसूग्रसेनौ च प्रातश्चैवारुणश्च ह ।। ५२.

एलापर्ण आणि सर्प शंखपाल, हे दोघे; विश्वावसु आणि उग्रसेन, प्रात आणि अरुण, हेही.

प्रम्लोचेति च विख्याता निम्लोचेति च ते उभे। यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रः श्वेतश्च तावुभौ। नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

प्रम्लोचा आणि निम्लोचा, या प्रसिद्ध; यातुधान आणि सर्प, व्याघ्र आणि श्वेत, हे दोघे; नभ आणि नभस्य या दोन महिन्यांत सूर्याच्या आत हा समूह राहतो.

शरदृ-तौ पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनि देवताः। पर्ज्जन्यश्चाथ पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ।। ५२.

शरद ऋतूत पावन ऋषी आणि देवता तिथे वास करतात. परजन्य, पूषा, भरद्वाज आणि गौतम हेही तिथे राहतात.

विश्वावसुश्च गन्धर्वास्तथैव सुरभिश्च यः। विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ।। ५२.

विश्वावसु आणि गंधर्व, तसेच सुरभि, विश्वाची आणि घृताची — या दोघी शुभ लक्षणांनी युक्त — तिथे आहेत.

नाग ऐरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः। सेनजिच्च सुषेणशचव सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.

नाग ऐरावत, प्रसिद्ध धनंजय, सेनाजित, सुसेण आणि दोन्ही सेनापती, ग्रामणी — हे सर्व तिथे आहेत.

आपो वातश्च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ। वसन्त्येते तु वै सूर्ये मासयोश्च इषोर्जयोः ।। ५२.

पाणी आणि वारा — हे दोघे यातुधान म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व सूर्याबरोबर इष आणि ऊर्ज या महिन्यांत राहतात.

हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति तु दिवाकरे। अंशो भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च ऋतुश्च ह ।। ५२.

हिवाळ्यातील दोन महिने सूर्याजवळ अंश आणि भग, तसेच कश्यप आणि ऋतु हे राहतात.

भुजङ्गश्च महापझः सर्पः कर्कोटकस्तथा। चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ ।। ५२.

महापज नावाचा भुजंग, कर्कोटक सर्प, चित्रसेन गंधर्व आणि ऊर्णायू — हे दोघेही तिथे आहेत.

उर्वशी विप्रचित्तिश्च तथैवाप्सरसौ शुभे। तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ।। ५२.

उर्वशी आणि विप्रचित्ती, तसेच दोन शुभ अप्सरा; तार्क्ष्य आणि अरिष्टनेमि, आणि दोन्ही सेनापती ग्रामणी — हे सर्व तिथे आहेत.

विद्युत्स्फूर्ज्जश्च तावुग्रौ यातुधानावुदाहृतौ। सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ।। ५२.

विद्युत आणि स्फूर्ज — हे दोघे भयंकर यातुधान म्हणतात; तसेच सहे आणि सहस्य हेही सूर्याजवळ राहतात.