वायुपुराणम्

गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैर्हीना वै सर्वगुह्यकाः। प्रभावतुल्या यक्षाणां विज्ञेयाः सर्वराक्षसाः। ऐश्वर्यहीना यक्षेभ्यः पिशाचास्त्रि गुणं पुनः ॥ ८.

सर्व गुह्यक गंधर्वांपेक्षा तीन भागांनी कमी आहेत; राक्षस यक्षांसारखेच सामर्थ्यवान आहेत; पिशाच्च यक्षांपेक्षा पुन्हा तीन गुणांनी कमी आहेत.

एवं धनेन रूपेण आयुषा च बलेन च। धर्मैश्वर्येण बुद्ध्या च तपःश्रुतपराक्रमैः ॥ ८.

धन, रूप, आयुष्य, बळ, धर्म, ऐश्वर्य, बुद्धी, तप, विद्या आणि पराक्रम या सर्वांत.

देवासुरेभ्यो हीयन्ते त्रीन् पादान् वै परस्परम्। गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः ॥ ८.

देव आणि असुर हे एकमेकांपेक्षा तीन भागांनी कमी आहेत; गंधर्वांपासून पिशाच्चांपर्यंत या चार देववंश आहेत.

अतः श्रृणुत भद्रं वः प्रजाः क्रोधवशत्मकाः । क्रोधायां कन्यका जज्ञे द्वादश ह्यात्मसम्भवाः। ता भार्याः पुलहस्यासन्नामतस्ता निबोधत ॥ ८.

म्हणून ऐका, हे शुभ्र लोकांनो, ज्यांच्या स्वभावात राग आहे. रागातून एक कन्या जन्माला आली आणि तिच्या स्वतःच्या देहातून बारा कन्या उत्पन्न झाल्या. त्या सर्व पुलहाच्या पत्नी झाल्या; म्हणून त्यांची नावे ऐका.

मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा इरावती। भूता च कपिशा दंष्ट्रा निशा तिर्या तथैव च। श्वेता चैव स्वरा चैव सुरसा चेति विश्रुताः ॥ ८.

मृगी, मृगमंदा, हरिभद्रा, इरावती, भूता, कपिशा, दंष्ट्रा, निशा, तिर्या, श्वेता, स्वर आणि सुरसा — ही त्यांची प्रसिद्ध नावे आहेत.

मृग्यास्तु हरिणाः पुत्रा मृगाश्चान्ये शशास्तथा। न्यङ्कवः शरभा ये च रुरवः पृषताश्च ये ॥ ८.

मृगीपासून हरिणे जन्मले, मृगमंदापासून इतर मृग आणि सश्यांचा जन्म झाला; न्यंकव, शरभ, रुरू आणि पृषत हेसुद्धा तिच्यापासूनच उत्पन्न झाले.

मृगराजा मृगमन्दाया गवयाश्चापरे तथा। महिषोष्ट्रवराहाश्च खड्गगौरमुखास्तथा ॥ ८.

मृगमंदेपासून मृगराजाचा जन्म झाला, तसेच गवय, महिष, उंट, वराह, खड्ग आणि गौरमुख प्राणीही तिच्यापासूनच झाले.

हरेस्तु हरयः पुत्रा गोलाङ्गुलतरक्षवः । वानराः किन्नराश्चैव व्याघ्राः किम्पुरुषास्तथा। इत्येवमादयोऽन्येऽपि इरावत्या निबोधत ॥ ८.

हरिपासून हरी, गोलांगूल, तरक्ष, वानर, किन्नर, वाघ आणि किम्पुरुष यांचा जन्म झाला; तसेच इरावतीपासूनही अनेक प्रकारचे प्राणी उत्पन्न झाले, तेही ऐका.

सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय तु भौवनः। हस्ताभ्यां परिगृह्याथ रथन्तरमगायत ॥ ८.

भौवनाने सूर्याच्या कवचाच्या दोन अर्धे एकत्र आणली आणि दोन्ही हातांनी धरून रथंतर साम गायलं.

साम्ना प्रसूयमानेन सद्य एव गजोऽभवत्। स प्रायच्छदिरावत्यै पुत्रार्थं स तु भौवनः ॥ ८.

त्या सामाच्या गाण्याने लगेचच एक हत्ती जन्माला आला; भौवनाने तो इरावतीला पुत्रासाठी दिला.

इरावत्याः सुतो यस्मात्तस्मादैरावतः स्मृतः । देवराजोपवाह्यत्वात् प्रथमः स मतङ्गराट्। शुभ्राभ्रभाश्चतुर्द्दंष्ट्रः श्रीमानैरावतो गजः ॥ ८.

इरावतीचा पुत्र म्हणून त्याला ऐरावत म्हणतात. तो देवेंद्राच्या रथाला जोतला जातो, म्हणून तो हत्तींचा राजा झाला — श्वेत मेघासारखा, चार सुळे असलेला, तेजस्वी ऐरावत.

अप्सुजस्यैकमूलस्य सुवर्णाभस्य हस्तिनः । षड्दन्तस्य हि भद्रस्य औपावाह्यश्च वै बलः ॥ ८.

अप्सुज या एकाच मूळापासून सुवर्णवर्णाचा, सहा सुळे असलेला आणि श्रेष्ठ असा भद्र नावाचा हत्ती जन्मला; तो रथाला जोतला जातो आणि बळ हे त्याचे सामर्थ्य आहे.

तस्य पुत्रोऽञ्जनश्चैव सुप्रतीकोऽथ वामनः। पद्मश्चैव चतुर्थोऽभूद्धस्तिनी चाभ्रमुस्तथा ॥ ८.

त्याचे पुत्र अंजन, सुप्रतीक, वामन आणि पद्म हे चार झाले; चौथा पद्म होता, तसेच हस्तिनी आणि आभ्रमू ह्यांचाही जन्म झाला.

thumb|400px|दिग्गज1 दिग्गजांस्तांश्च चत्वारः श्वेताऽजनयताशुगान् । भद्रं मृगञ्च मन्दं च सङ्कीर्णं चतुरः सुतान् ॥ ८.

श्वेताने चार वेगवान दिग्गजांना जन्म दिला — भद्र, मृग, मंद आणि संकीर्ण — हे तिचे चार पुत्र.

सङ्कीर्णोऽप्यञ्जनो यस्तु उपवाह्यो यमस्य तु। भद्रो यः सुप्रतीकस्तु हरितः स ह्यपाम्पतेः ॥ ८.

संकीर्ण, जो अंजन आहे, तो यमाच्या रथाला जोतला जातो; भद्र, जो सुप्रतीक आहे, तो हिरवा असून पाण्याच्या अधिपतीचा आहे.

पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो ह्यैलविलस्य सः। मृगः श्यामस्तु यो हस्ती उपवाह्यः स पावकैः ॥ ८.

पद्म, जो मंद आहे, तो गौरवर्णाचा असून ऐलविलाचा हत्ती आहे; मृग, जो श्याम आहे, तो पावकांच्या रथाला जोतला जातो.

पद्मोत्तरस्तु यः पद्मौ गजो वै वरुणो गणः। उपलेपनमेषश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे सुताः ॥ ८.

पद्मोत्तर, जो पद्म आहे, तो वरुणाच्या गणाचा हत्ती आहे; उपलेपन या मेंढ्यापासून आठ पुत्र जन्मले.

उदग्रभावेनोपेता जायन्ते तस्य चान्वये। श्वेतबालनखाः पिङ्गा वर्ष्मवन्तो मतङ्गजाः। मतङ्गजान् प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात् ॥ ८.

त्याच्या वंशात, मोठ्या बळाने युक्त, पांढऱ्या नखांचे, पिंगट आणि मोठ्या शरीराचे हत्ती जन्मले. मी आता क्रमाने हत्ती आणि इतर नागांविषयी सांगतो.

कपिलः पुण्डरीकश्च सुमनाभो रथान्तरः। जातौ नाम्ना सुतौ ताभ्यां सुप्रतिष्ठप्रमर्द्दनौ ॥ ८.

कपिल, पुण्डरीक, सुमनाभ आणि रथंतर — हे दोन पुत्र नावाने जन्मले, ते दृढ आणि बलाढ्य होते.

शूलाः स्थूलाः शिरोदान्ताः शुद्धबालनखास्तथा। बलिनः शक्तिनश्चैव स्मृतास्त्वाकुलिका गजाः ॥ ८.

शूळ, स्थूल, शिरोदंत आणि शुद्ध पांढऱ्या नखांचे, बलवान आणि सामर्थ्यवान — हे हत्ती आकुलिक म्हणून ओळखले जातात.

पुष्पदन्तो बृहत्सामा षड्दन्तो दन्त पुष्पवान्। ताम्रवर्णश्च तत्पुत्रः सहचारिविषाणितः ॥ ८.

पुष्पदंत, बृहत्त्सामा, षड्दंत, दंतपुष्पवान आणि ताम्रवर्ण — हा त्याचा पुत्र, सोबतींसह आणि सुंदर सुळांनी युक्त.

अन्वये चास्य जायन्ते लम्बोष्ठाश्चारुदर्शिनः। श्यामाः सुदर्शनाश्चण्डा नानापीडायताननाः ॥ ८.

त्याच्या वंशात जाड ओठांचे, सुंदर चेहऱ्याचे, काळ्या वर्णाचे, देखणे, रौद्र आणि वेगवेगळ्या व्याधींनी बाधित चेहरे असलेले लोक जन्मतात.

वामदेवोऽञ्जनश्यामः साम्नो जज्ञेऽथ वामनः। भार्या चैवाङ्गदा तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ ॥ ८.

साम्नापासून काळ्या काजळासारखा वामदेव जन्मला, मग वामन झाला. त्याची पत्नी आंगदा होती, आणि त्यांच्या दोन मुलांवर निळ्या वेलांची खूण होती.

चण्डश्चात्रशिरो ग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः। नरैर्बद्धाः कुले तेषां जायन्ते विकृता गजाः ॥ ८.

त्यांच्यात चंड नावाचा, खांबासारखा डोके आणि मान असलेला, रुंद छातीचा आणि वेगवान होता. त्यांच्या कुळात माणसांनी बांधलेले, विकृत हत्ती जन्माला येतात.

सुप्रतीकस्तु रूपेण नास्त्यस्य सदृशो गजः । तस्य प्रहारी सम्पाती पृथुश्चित्तिसुतास्त्रयः ॥ ८.

रूपाने सुप्रतीकासारखा दुसरा हत्ती नाही. त्याचे तीन मुलगे म्हणजे प्रहारी, संपाती आणि पृथुचित्ती.

पशवो दीर्घताल्वौष्ठाः सुविभक्तशिरोदराः। जायन्ते मृदुसम्भूता वंशे तस्य मतङ्गजाः ॥ ८.

त्याच्या वंशात, लांब टाळू आणि ओठ, नीटस डोके आणि पोट असलेली, मृदू स्वभावाची आणि उत्तम हत्ती जन्मतात.

अञ्जनादञ्जना साम्नो विजज्ञे चाञ्जनावती। एवं माता तयोश्चापि प्रथितायुरजःसुतौ ॥ ८.

अंजनापासून अंजना आणि साम्नापासून अंजनावती जन्मली. अशा प्रकारे त्यांची आई प्रसिद्ध झाली आणि आयुरजाचे दोन पुत्र झाले.

महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः। सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः। शूनाः पीतायतमुखा गजास्तस्यान्वयेऽभवन् ॥ ८.

त्यांच्या वंशात मोठ्या विभागलेल्या डोक्याचे, काळ्या मेघासारखे चमकदार, सुंदर, मजबूत, कमळासारख्या रंगाचे, गोलाकार, दात नसलेले आणि पिवळसर लांब तोंडाचे हत्ती जन्मले.

जज्ञे चन्द्रमसः साम्नः पिङ्गला कुमुदद्युतिः। पिङ्गलायाः सुतौ तस्या महापद्मोर्मिमालिनौ ॥ ८.

चंद्रमस आणि साम्नापासून कमळासारखी तेजस्वी पिंगळा जन्मली. तिचे दोन पुत्र म्हणजे महापद्म आणि उर्मिमाळी.