वायुपुराणम्

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु। असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैर्हयैः ।। ५१.

तो रथ ब्रह्मदेवाने खास कारणासाठी निर्माण केला आहे; तो कुठेही न जोडलेला, सोन्याचा, दिव्य आणि अतिशय वेगवान घोड्यांनी जोडलेला आहे.

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतः शुक्रस्ततः स्थितः। वरुणस्यन्दनस्तेह लक्षणैः सदृशस्तु सः। ते नाऽसौ सर्पतिव्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः ।। ५१.

छंद घोड्यांच्या रूपाने तिथे आहेत, त्यात शुक्क्र पुढे आहे; वरुणाचा रथही त्याच वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे; अशा प्रकारे तेजस्वी सूर्य आकाशात फिरतो.

अथेमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु। संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथा क्रमम् ।। ५१.

आता, सूर्याच्या रथाची ही अवयव आहेत, जे वर्षाच्या भागांप्रमाणे क्रमाने मांडलेले आहेत.

अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः। आराः पञ्चर्त्तवस्तस्य नेमिः षढृतवः स्मृताः ।। ५१.

दिवस हा सूर्याच्या रथाचा नाभी आहे, ज्याला एकच चाक म्हणतात; त्याचे पाच ऋतू आरे आहेत, आणि सहा ऋतू कडा आहेत असे सांगितले आहे.

रथनीडः स्मृतो ह्यब्दस्त्वयने कूबरावुभौ । मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः ।। ५१.

वर्ष हे रथाचे शरीर मानले आहे, उत्तरायण आणि दक्षिणायन हे दोन धुरी आहेत; मुहूर्त हे त्याच्या बांधण्या आहेत, आणि शमी हे त्याचे भाग आहेत असे सांगितले आहे.

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा ईषादण्डः क्षणांस्तु वै। निमेषाश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य लवाः स्मृताः ।। ५१.

काष्ठा या रथाच्या खूंट्या आहेत, इषादंड म्हणजे क्षण, निमेष हे त्याचे माप आहेत, आणि लव म्हणजे जू आहे असे सांगितले आहे.

रात्रिर्वरूथो घर्मोऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्वसमुच्छ्रितः। युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।। ५१.

रात्र ही झाकण आहे, उष्णता म्हणजे त्याचा ध्वज, जो वर उंचावलेला आहे; जूच्या दोन टोकांना अर्थ आणि काम असे स्मरणात ठेवले आहे.

सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुराम्। गायत्री चैव त्रिष्टुप् च अनुष्टुब् जगती तथा ।। ५१.

सात घोड्यांच्या रूपातील छंद डाव्या बाजूला जू ओढतात: गायत्री, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि जगती असे आहेत.

पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिक् चैव तु सप्तमम्। अक्षे चक्रं निबद्धन्तु ध्रुवे त्वक्षः समर्पितः ।। ५१.

पंक्ती, बृहती आणि उष्णिक हे सातवे; चाक अक्षावर बसवले आहे, आणि अक्ष ध्रुवाला जोडलेले आहे.

सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः। अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ।। ५१.

चाकासोबत अक्ष फिरतो, आणि अक्षासोबत ध्रुव फिरतो; अक्ष आणि चाक दोन्ही ध्रुवाच्या प्रेरणेने फिरतात.

एवमर्थ वशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु। तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रथः ।। ५१.

अशा प्रकारे, कारणानुसार रथाची रचना आहे; आणि त्याच्या संयोगाने तेजस्वी रथ सिद्ध होतो.

तेनाऽसौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि। युगाक्षकोटिसम्बद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ।। ५१.

त्यामुळे हा वेगवान सूर्यदेव आकाशात जलद फिरतो; रथाचे दोन किरण जूच्या आणि अक्षाच्या टोकांना बांधलेले आहेत.

ध्रुवेण भ्रमतो रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै। भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ।। ५१.

ध्रुव, चाकांची जोडी आणि किरण यांच्या फिरण्याने, आकाशात फिरणाऱ्या रथाची वर्तुळे तयार होतात.

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु। ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचक्रश्वेतरज्जुवत् ।। ५१.

त्या रथाच्या उजव्या बाजूला जूच्या दोन टोकांचा भाग आहे, तो ध्रुवाने धरलेला आहे. त्या रथाला दोन चाकं असून, ती पांढऱ्या दोऱ्यांनी बांधलेली आहेत.

भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ । युगाक्ष कोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ।। ५१.

ध्रुव जसा फिरतो, तशी ती दोन्ही किरणं त्याच्या मागे जातात. त्या रथाच्या जूच्या टोकांचा भाग म्हणजे वाऱ्याच्या लाटा आहेत.

कीलासक्तो यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतो दिशम्। ह्रसतस्तस्य रश्मी तौ मण्डलेषूत्तरायणे ।। ५१.

जसा खिळ्याला बांधलेला दोर सर्व दिशांना फिरतो, तशी ती दोन किरणं उत्तरायणाच्या काळात वर्तुळांत लहान होत जातात.

वर्द्धेते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु। ध्रुवेण संगृहीतौ तु रस्मी वै नयतो रविम् ।। ५१.

दक्षिणायणाच्या वेळी वर्तुळं फिरताना ती किरणं वाढतात. ती किरणं ध्रुवाने धरलेली असून, सूर्याला पुढे नेतात.

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ। तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ।। ५१.

ध्रुवाने धरलेली ती दोन किरणं जेव्हा आत ओढली जातात, तेव्हा सूर्य वर्तुळांच्या आत फिरू लागतो.

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ।। ५१.

तो सूर्य दोन्ही बाजूंनी ऐंशीशे वर्तुळं पार करतो. ध्रुवाने त्या दोन किरणांमधून सोडल्यावर तो पुन्हा परत येतो.

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु। उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति ।। ५१.

त्याचप्रमाणे सूर्य बाहेरच्या वर्तुळांतही फिरतो आणि वेगाने वर्तुळं फिरवत पुढे जातो.

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ।। ५२.

त्या रथावर देव, आदित्य, ऋषी, तसेच गंधर्व, अप्सरा, प्रमुख, सर्प आणि राक्षस यांनी अधिष्ठान केले आहे.

एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु। धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ।। ५२.

हे सर्व दोन दोन जण, दोन दोन महिन्यांसाठी सूर्याच्या आत राहतात – धाता, अर्यमान, पुलस्त्य, पुलह, आणि प्रजापती.

उरगो वासुकिश्चैव सङ्कीर्णारश्च तावुभौ। तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ ।। ५२.

सर्प वासुकी आणि संकीर्ण, हे दोघे; तुंबुरू आणि नारद, हे गाण्यात श्रेष्ठ गंधर्व, हे दोघे.

क्रतुस्थल्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थली। ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तपोर्यश्चैव तावुभौ ।। ५२.

क्रतुथली आणि अप्सरा, तसेच पुंजिकस्थली; प्रमुख रथकृच्छ्र आणि तपोर्य, हे दोघे.

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ। मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ।। ५२.

राक्षस हेती आणि प्रहेती, आणि दोन यातुधान – हे सर्व मधु आणि माधव या महिन्यांत सूर्याच्या आत राहतात.

वासन्तौ ग्रैष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह। ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ।। ५२.

वसंत आणि ग्रीष्म या दोन महिन्यांत मित्र आणि वरुण, ऋषी अत्री आणि वसिष्ठ, सर्प तक्षक आणि रंभा हे असतात.

मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हहा हुहूः। रथस्वनश्च ग्रामण्यो रथचित्रश्च तावुभौ ।। ५२.

मेना आणि सहजंया, तसेच गंधर्व हहा आणि हुहू; रथस्वन आणि प्रमुख रथचित्र, हे दोघे.

पौरुषेयो धवश्चैव यातुधानावुदाहृतौ। एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ।। ५२.

पौरुषेय आणि धव, हे दोन यातुधान; हे शुचि आणि शुक्र या दोन महिन्यांत सूर्याच्या आत राहतात.

ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः। इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। ५२.

त्यानंतर सूर्याच्या आत पुन्हा इतर देवता राहतात – इंद्र, विवस्वान, अंगिरस आणि भृगु.