वायुपुराणम्

तस्याविष्पन्दजन्तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः। शीकरं सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः ।। ५१.

त्याच्या स्थिर पाण्यातून दिशांचे हत्ती त्यांच्या रुंद सोंडांनी शिंपडणारे थेंब सोडतात, ज्याला धुके असे म्हणतात.

दक्षिणेन गिरिर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः। उदग् हिमवतः शैलादुत्तरस्य च दक्षिणे। पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र वै स्मृतम् ।। ५१.

दक्षिणेला जो पर्वत आहे, त्याला हेमकूट म्हणतात. हिमालयाच्या उत्तरेला आणि उत्तरेकडील दक्षिण भागात पुण्ड्र नावाचे नगर आहे.

तस्मिन्निपतितं वर्षं यत्तुषारसमुद्भवम् । ततस्तदावहो वायुर्हिमशैलात् समुद्वहन्। आनयत्यात्मयोगेन सिञ्चमानो महागिरिम् ।। ५१.

तेथे पडणारा पाऊस, जो हिमामुळे निर्माण होतो, तो वारा हिमशैलावरून उचलतो आणि आपल्या सामर्थ्याने मोठ्या पर्वतावर शिंपडतो.

हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्। इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये ।। ५१.

हिमालय ओलांडून, उरलेला पाऊस पुढे येथे येतो आणि नंतर पश्चिमेकडील प्रदेशाची वाढ करतो.

मेघावाप्यायतश्चैव सर्वमेतत् प्रकीर्त्तितम् । सूर्य एव तु वृष्टिनां स्रष्टा समुपदिश्यते ।। ५१.

मेघांचा विस्तार असा सांगितला गेला आहे; प्रत्यक्षात, सूर्यच पावसाचा मुख्य सर्जक आहे असे शिकवले जाते.

ध्रुवेणा वेष्टितः सूर्यस्ताभ्यां वृष्टिः प्रवर्त्तते। ध्रुवेणावेष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ।। ५१.

ध्रुवाने वेढलेला सूर्य या दोन्हींच्या साहाय्याने पाऊस पाडतो; आणि ध्रुवाने वेढलेला वारा पुन्हा तो पाऊस मागे घेतो.

ग्रहान्निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । वारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण परिवेष्टितम् ।। ५१.

ग्रहांमधून आणि सूर्यापासून बाहेर पडून, दिवसाच्या शेवटी तो सर्व नक्षत्रांच्या प्रदेशात, ध्रुवाने वेढलेल्या सूर्याच्या आत प्रवेश करतो.

अतः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत। संस्थितैनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ।। ५१.

आता सूर्याच्या रथाची रचना ऐका: तो एक चाक, पाच आरे आणि तीन नाभ्या असलेला आहे.

हिरण्मयेन भगवान् पर्वणा तु महौजसा। नष्टवर्त्मान्धकारेण षट्‌प्रकारैकनेमिना। चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्प्पति ।। ५१.

महान तेजस्वी भगवंत सूर्य सोन्याच्या धुरीने, अंधारात हरवलेल्या मार्गाने, सहा प्रकारच्या एकच कड्याने आणि तेजस्वी चाकाने रथ चालवतो.

दश योजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः। द्विगुणोऽस्य रथोपस्थादीषादण्डप्रमाणतः ।। ५१.

त्याची लांबी आणि रुंदी दहा हजार योजन इतकी सांगितली आहे; रथाचा पाया त्याच्या धुरीच्या मापाने त्याच्या दुप्पट आहे.

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु। असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैर्हयैः ।। ५१.

तो रथ ब्रह्मदेवाने खास कारणासाठी निर्माण केला आहे; तो कुठेही न जोडलेला, सोन्याचा, दिव्य आणि अतिशय वेगवान घोड्यांनी जोडलेला आहे.

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतः शुक्रस्ततः स्थितः। वरुणस्यन्दनस्तेह लक्षणैः सदृशस्तु सः। ते नाऽसौ सर्पतिव्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः ।। ५१.

छंद घोड्यांच्या रूपाने तिथे आहेत, त्यात शुक्क्र पुढे आहे; वरुणाचा रथही त्याच वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे; अशा प्रकारे तेजस्वी सूर्य आकाशात फिरतो.

अथेमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु। संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथा क्रमम् ।। ५१.

आता, सूर्याच्या रथाची ही अवयव आहेत, जे वर्षाच्या भागांप्रमाणे क्रमाने मांडलेले आहेत.

अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः। आराः पञ्चर्त्तवस्तस्य नेमिः षढृतवः स्मृताः ।। ५१.

दिवस हा सूर्याच्या रथाचा नाभी आहे, ज्याला एकच चाक म्हणतात; त्याचे पाच ऋतू आरे आहेत, आणि सहा ऋतू कडा आहेत असे सांगितले आहे.

रथनीडः स्मृतो ह्यब्दस्त्वयने कूबरावुभौ । मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः ।। ५१.

वर्ष हे रथाचे शरीर मानले आहे, उत्तरायण आणि दक्षिणायन हे दोन धुरी आहेत; मुहूर्त हे त्याच्या बांधण्या आहेत, आणि शमी हे त्याचे भाग आहेत असे सांगितले आहे.

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा ईषादण्डः क्षणांस्तु वै। निमेषाश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य लवाः स्मृताः ।। ५१.

काष्ठा या रथाच्या खूंट्या आहेत, इषादंड म्हणजे क्षण, निमेष हे त्याचे माप आहेत, आणि लव म्हणजे जू आहे असे सांगितले आहे.

रात्रिर्वरूथो घर्मोऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्वसमुच्छ्रितः। युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।। ५१.

रात्र ही झाकण आहे, उष्णता म्हणजे त्याचा ध्वज, जो वर उंचावलेला आहे; जूच्या दोन टोकांना अर्थ आणि काम असे स्मरणात ठेवले आहे.

सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुराम्। गायत्री चैव त्रिष्टुप् च अनुष्टुब् जगती तथा ।। ५१.

सात घोड्यांच्या रूपातील छंद डाव्या बाजूला जू ओढतात: गायत्री, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि जगती असे आहेत.

पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिक् चैव तु सप्तमम्। अक्षे चक्रं निबद्धन्तु ध्रुवे त्वक्षः समर्पितः ।। ५१.

पंक्ती, बृहती आणि उष्णिक हे सातवे; चाक अक्षावर बसवले आहे, आणि अक्ष ध्रुवाला जोडलेले आहे.

सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः। अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ।। ५१.

चाकासोबत अक्ष फिरतो, आणि अक्षासोबत ध्रुव फिरतो; अक्ष आणि चाक दोन्ही ध्रुवाच्या प्रेरणेने फिरतात.

एवमर्थ वशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु। तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रथः ।। ५१.

अशा प्रकारे, कारणानुसार रथाची रचना आहे; आणि त्याच्या संयोगाने तेजस्वी रथ सिद्ध होतो.

तेनाऽसौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि। युगाक्षकोटिसम्बद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ।। ५१.

त्यामुळे हा वेगवान सूर्यदेव आकाशात जलद फिरतो; रथाचे दोन किरण जूच्या आणि अक्षाच्या टोकांना बांधलेले आहेत.

ध्रुवेण भ्रमतो रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै। भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ।। ५१.

ध्रुव, चाकांची जोडी आणि किरण यांच्या फिरण्याने, आकाशात फिरणाऱ्या रथाची वर्तुळे तयार होतात.

युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु। ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचक्रश्वेतरज्जुवत् ।। ५१.

त्या रथाच्या उजव्या बाजूला जूच्या दोन टोकांचा भाग आहे, तो ध्रुवाने धरलेला आहे. त्या रथाला दोन चाकं असून, ती पांढऱ्या दोऱ्यांनी बांधलेली आहेत.

भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ । युगाक्ष कोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ।। ५१.

ध्रुव जसा फिरतो, तशी ती दोन्ही किरणं त्याच्या मागे जातात. त्या रथाच्या जूच्या टोकांचा भाग म्हणजे वाऱ्याच्या लाटा आहेत.

कीलासक्तो यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतो दिशम्। ह्रसतस्तस्य रश्मी तौ मण्डलेषूत्तरायणे ।। ५१.

जसा खिळ्याला बांधलेला दोर सर्व दिशांना फिरतो, तशी ती दोन किरणं उत्तरायणाच्या काळात वर्तुळांत लहान होत जातात.

वर्द्धेते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु। ध्रुवेण संगृहीतौ तु रस्मी वै नयतो रविम् ।। ५१.

दक्षिणायणाच्या वेळी वर्तुळं फिरताना ती किरणं वाढतात. ती किरणं ध्रुवाने धरलेली असून, सूर्याला पुढे नेतात.

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ। तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ।। ५१.

ध्रुवाने धरलेली ती दोन किरणं जेव्हा आत ओढली जातात, तेव्हा सूर्य वर्तुळांच्या आत फिरू लागतो.

अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ।। ५१.

तो सूर्य दोन्ही बाजूंनी ऐंशीशे वर्तुळं पार करतो. ध्रुवाने त्या दोन किरणांमधून सोडल्यावर तो पुन्हा परत येतो.