वायुपुराणम्

एते योजनमात्राच्च सार्द्धार्द्धान्निष्कृतादपि। वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासाराः प्रकीर्त्तिताः। पुष्करावर्त्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः ।। ५१.

एक योजनेपेक्षा दीड योजनेपर्यंत, किंवा त्याहूनही दूर, त्यांच्या पावसाचा उगम होतो; त्यांच्या धारांना अखंड म्हटले जाते. पंखांपासून उत्पन्न झालेले जे मेघ आहेत, त्यांना पुष्करावर्तक म्हणतात.

शक्रेण पक्षाश्छिन्ना ये पर्वतानां महोजसाम्। कामगानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता ।। ५१.

इंद्राने पर्वतांच्या प्रचंड पंखांना छाटले, जे इच्छेनुसार फिरणारे आणि वाढणारे होते, आणि हे सर्व सजीवांच्या कल्याणासाठी केले.

पुष्करा नाम ते मेघा बृहन्तस्तोय मत्सराः। पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ।। ५१.

ते जे मोठे मेघ आहेत, त्यांना पुष्कर म्हणतात. हे विशाल असून पाण्याने भरलेले आणि एकमेकांशी स्पर्धा करणारे आहेत. म्हणून त्यांना पुष्करावर्तक असे नाव पडले.

नानारूपधराश्चैव महाघोरतराश्च ते। कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्त्ताग्नेर्नियामकाः ।। ५१.

हे मेघ अनेक रूपे धारण करतात आणि अतिशय भयंकर असतात. ते कल्पाच्या शेवटी पडणाऱ्या पावसाचे कारण आहेत आणि संहाराच्या अग्नीला नियंत्रित करतात.

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः। अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम् । वायुं परं वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ।। ५१.

हे तिसऱ्या प्रकारचे मेघ युगांच्या शेवटी पाऊस पाडतात, अनेक रूपे आणि आकार घेतात, पृथ्वीचे पृष्ठभाग भरतात, श्रेष्ठ वारा वाहतात आणि सृष्टीच्या चक्रात मुख्य भूमिका बजावतात.

यान्यस्याण्डकपालस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा। तस्माद्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयम्भुवः। तान्येवाण्डकपालस्य सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः ।। ५१.

सृष्टीच्या आरंभी जे काही अंडाच्या कवचातून निर्माण झाले, त्यापासूनच चार मुखांचा, स्वयंभू ब्रह्मा जन्मला. त्या सर्व मेघांना अंडाच्या कवचाशी संबंधित मानले जाते.

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्ज्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ।। ५१.

त्यांना पोषण देणारे धूर आहे, आणि ते सर्वांसाठी सारखेच आहे. त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ पर्जन्य आहे, तसेच चार दिशांचे हत्ती.

गजानां पर्वतानाञ्च मेघानां भोगिभिः सह। कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम् ।। ५१.

हत्ती, पर्वत, मेघ आणि नाग यांचे एकच कुटुंब मानले जाते, आणि त्यांची मूळ एकच आहे, ती म्हणजे पाणी.

पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवाः। तुषारवृष्टिं वर्षन्ति सर्वसस्यविवृद्धये ।। ५१.

पर्जन्य आणि दिशांचे हत्ती हिवाळ्यात, थंडीपासून उत्पन्न होऊन, सर्व पिकांच्या वाढीसाठी हिमवर्षा करतात.

श्रेष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः। योऽसौ बिभर्त्ति भगवान् गङ्गामाकाशगोचराम्। दिव्यामतिजलां पुण्यां विद्यां स्वर्गपथिस्थिताम् ।। ५१.

त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ वारा परिवह नावाने ओळखला जातो, जो पाण्याचा आधार आहे. तोच भगवंत आकाशमार्गावर असलेल्या दिव्य, पवित्र आणि पुण्य गंगेला वाहून नेतो.

तस्याविष्पन्दजन्तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः। शीकरं सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः ।। ५१.

त्याच्या स्थिर पाण्यातून दिशांचे हत्ती त्यांच्या रुंद सोंडांनी शिंपडणारे थेंब सोडतात, ज्याला धुके असे म्हणतात.

दक्षिणेन गिरिर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः। उदग् हिमवतः शैलादुत्तरस्य च दक्षिणे। पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र वै स्मृतम् ।। ५१.

दक्षिणेला जो पर्वत आहे, त्याला हेमकूट म्हणतात. हिमालयाच्या उत्तरेला आणि उत्तरेकडील दक्षिण भागात पुण्ड्र नावाचे नगर आहे.

तस्मिन्निपतितं वर्षं यत्तुषारसमुद्भवम् । ततस्तदावहो वायुर्हिमशैलात् समुद्वहन्। आनयत्यात्मयोगेन सिञ्चमानो महागिरिम् ।। ५१.

तेथे पडणारा पाऊस, जो हिमामुळे निर्माण होतो, तो वारा हिमशैलावरून उचलतो आणि आपल्या सामर्थ्याने मोठ्या पर्वतावर शिंपडतो.

हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्। इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये ।। ५१.

हिमालय ओलांडून, उरलेला पाऊस पुढे येथे येतो आणि नंतर पश्चिमेकडील प्रदेशाची वाढ करतो.

मेघावाप्यायतश्चैव सर्वमेतत् प्रकीर्त्तितम् । सूर्य एव तु वृष्टिनां स्रष्टा समुपदिश्यते ।। ५१.

मेघांचा विस्तार असा सांगितला गेला आहे; प्रत्यक्षात, सूर्यच पावसाचा मुख्य सर्जक आहे असे शिकवले जाते.

ध्रुवेणा वेष्टितः सूर्यस्ताभ्यां वृष्टिः प्रवर्त्तते। ध्रुवेणावेष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ।। ५१.

ध्रुवाने वेढलेला सूर्य या दोन्हींच्या साहाय्याने पाऊस पाडतो; आणि ध्रुवाने वेढलेला वारा पुन्हा तो पाऊस मागे घेतो.

ग्रहान्निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । वारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण परिवेष्टितम् ।। ५१.

ग्रहांमधून आणि सूर्यापासून बाहेर पडून, दिवसाच्या शेवटी तो सर्व नक्षत्रांच्या प्रदेशात, ध्रुवाने वेढलेल्या सूर्याच्या आत प्रवेश करतो.

अतः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत। संस्थितैनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ।। ५१.

आता सूर्याच्या रथाची रचना ऐका: तो एक चाक, पाच आरे आणि तीन नाभ्या असलेला आहे.

हिरण्मयेन भगवान् पर्वणा तु महौजसा। नष्टवर्त्मान्धकारेण षट्‌प्रकारैकनेमिना। चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्प्पति ।। ५१.

महान तेजस्वी भगवंत सूर्य सोन्याच्या धुरीने, अंधारात हरवलेल्या मार्गाने, सहा प्रकारच्या एकच कड्याने आणि तेजस्वी चाकाने रथ चालवतो.

दश योजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः। द्विगुणोऽस्य रथोपस्थादीषादण्डप्रमाणतः ।। ५१.

त्याची लांबी आणि रुंदी दहा हजार योजन इतकी सांगितली आहे; रथाचा पाया त्याच्या धुरीच्या मापाने त्याच्या दुप्पट आहे.

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु। असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैर्हयैः ।। ५१.

तो रथ ब्रह्मदेवाने खास कारणासाठी निर्माण केला आहे; तो कुठेही न जोडलेला, सोन्याचा, दिव्य आणि अतिशय वेगवान घोड्यांनी जोडलेला आहे.

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतः शुक्रस्ततः स्थितः। वरुणस्यन्दनस्तेह लक्षणैः सदृशस्तु सः। ते नाऽसौ सर्पतिव्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः ।। ५१.

छंद घोड्यांच्या रूपाने तिथे आहेत, त्यात शुक्क्र पुढे आहे; वरुणाचा रथही त्याच वैशिष्ट्यांनी युक्त आहे; अशा प्रकारे तेजस्वी सूर्य आकाशात फिरतो.

अथेमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु। संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथा क्रमम् ।। ५१.

आता, सूर्याच्या रथाची ही अवयव आहेत, जे वर्षाच्या भागांप्रमाणे क्रमाने मांडलेले आहेत.

अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः। आराः पञ्चर्त्तवस्तस्य नेमिः षढृतवः स्मृताः ।। ५१.

दिवस हा सूर्याच्या रथाचा नाभी आहे, ज्याला एकच चाक म्हणतात; त्याचे पाच ऋतू आरे आहेत, आणि सहा ऋतू कडा आहेत असे सांगितले आहे.

रथनीडः स्मृतो ह्यब्दस्त्वयने कूबरावुभौ । मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः ।। ५१.

वर्ष हे रथाचे शरीर मानले आहे, उत्तरायण आणि दक्षिणायन हे दोन धुरी आहेत; मुहूर्त हे त्याच्या बांधण्या आहेत, आणि शमी हे त्याचे भाग आहेत असे सांगितले आहे.

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा ईषादण्डः क्षणांस्तु वै। निमेषाश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य लवाः स्मृताः ।। ५१.

काष्ठा या रथाच्या खूंट्या आहेत, इषादंड म्हणजे क्षण, निमेष हे त्याचे माप आहेत, आणि लव म्हणजे जू आहे असे सांगितले आहे.

रात्रिर्वरूथो घर्मोऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्वसमुच्छ्रितः। युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।। ५१.

रात्र ही झाकण आहे, उष्णता म्हणजे त्याचा ध्वज, जो वर उंचावलेला आहे; जूच्या दोन टोकांना अर्थ आणि काम असे स्मरणात ठेवले आहे.

सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुराम्। गायत्री चैव त्रिष्टुप् च अनुष्टुब् जगती तथा ।। ५१.

सात घोड्यांच्या रूपातील छंद डाव्या बाजूला जू ओढतात: गायत्री, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि जगती असे आहेत.

पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिक् चैव तु सप्तमम्। अक्षे चक्रं निबद्धन्तु ध्रुवे त्वक्षः समर्पितः ।। ५१.

पंक्ती, बृहती आणि उष्णिक हे सातवे; चाक अक्षावर बसवले आहे, आणि अक्ष ध्रुवाला जोडलेले आहे.