वायुपुराणम्

मेहनाच्च मिहेर्द्धातोर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च। न भ्रश्यन्ति यतस्त्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ।। ५१.

पाऊस पडण्याच्या क्रियेमुळे मेघाचं स्वरूप ओळखता येतं; कारण पाणी खाली पडत नाही, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला मेघ म्हणतात.

मेघानां पुनरुत्पत्तिस्त्रिविधा योनिरुच्यते। आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः। त्रिधा घनाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि सम्भवम् ।। ५१.

मेघांची उत्पत्ती तीन प्रकारची सांगितली आहे: अग्नीजन्य, ब्रह्माजन्म आणि पंखांनी जन्मलेली — असे वेगवेगळे प्रकार आहेत. हे मेघ तीन प्रकारचे आहेत; त्यांच्या उत्पत्तीचं मी सांगणार आहे.

आग्नेयास्त्वर्णजाः प्रोक्तास्तेषां तस्मात् प्रवर्त्तनम्। शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ।। ५१.

अग्नीजन्य मेघ अग्नीतून जन्मतात, त्यांची क्रिया तिथूनच होते; जे थंडी, वाईट हवामान आणि वाऱ्याचे गुण असलेले आहेत, ते आपल्या स्वभावातच राहतात.

महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गगामिनः। भूत्वा धरणिमभ्येत्य विचरन्ति रमन्ति च ।। ५१.

म्हशी, वराह आणि मदमस्त हत्ती हे रूप घेऊन पृथ्वीवर येतात, फिरतात आणि आनंद घेतात.

जीमूता नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसम्भवाः। विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारावलम्बिनः ।। ५१.

ते मेघ 'जीमूत' म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यापासून जीवांची उत्पत्ती होते. त्यांच्यात वीज नसते आणि ते जलधारांवर टिकून असतात.

मूका घना महाकाया प्रवाहस्य वशानुगाः। क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।। ५१.

हे मेघ मूक, मोठ्या आकाराचे आणि वाऱ्याच्या प्रवाहानुसार चालणारे असतात; ते एक कोस किंवा अर्धा कोस अंतरावरून पाऊस पाडतात.

पर्वताग्रनितम्बेषु वर्षन्ति च रमन्ति च। बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।। ५१.

हे मेघ पर्वतांच्या शिखरांवर आणि उतारांवर पाऊस पाडतात आणि तिथे आनंद घेतात; आणि जे बगळ्याच्या गर्भाचे वाहक आहेत, तसेच जे बगळ्याच्या गर्भाचे धारण करणारे आहेत.

ब्रह्मजानाम ते मेघा ब्रह्मनिःश्वाससम्भवाः। ते हि विद्युद्गुणोपेताः स्तनयन्ति स्वनप्रियाः ।। ५१.

हे मेघांनो, आम्ही तुम्हाला ब्रह्मदेवाच्या श्वासापासून जन्मलेले ओळखतो. वीजेच्या गुणांनी युक्त असता, तुम्ही गडगडाट करता आणि त्या आवाजात आनंद मानता.

तेषां शब्दप्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरुहोद्घमा। राज्ञी राज्ञाभिषिक्तेव पुनर्यौवनमश्रुते। तेष्वियं प्रीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ।। ५१.

तुमच्या गडगडाटाच्या नादाने पृथ्वीवरची झाडे-झुडपे उगवतात, जणू राणी राजाच्या अभिषेकानंतर पुन्हा तारुण्यात आली आहे. या मेघांवर पृथ्वीला मोठा प्रेम आहे, कारण त्यांच्यामुळेच सर्व सजीवांचे जीवन निर्माण होते.

जीमूता नाम ते मेघास्तेभ्यो जीवस्य सम्भवः। द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ।। ५१.

हे मेघ जिमूत नावाने ओळखले जातात, आणि त्यांच्यापासूनच जीवसृष्टीचा आरंभ होतो. हे दुसऱ्या वाऱ्याच्या प्रवाहावर आधारलेले आहेत.

एते योजनमात्राच्च सार्द्धार्द्धान्निष्कृतादपि। वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासाराः प्रकीर्त्तिताः। पुष्करावर्त्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः ।। ५१.

एक योजनेपेक्षा दीड योजनेपर्यंत, किंवा त्याहूनही दूर, त्यांच्या पावसाचा उगम होतो; त्यांच्या धारांना अखंड म्हटले जाते. पंखांपासून उत्पन्न झालेले जे मेघ आहेत, त्यांना पुष्करावर्तक म्हणतात.

शक्रेण पक्षाश्छिन्ना ये पर्वतानां महोजसाम्। कामगानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता ।। ५१.

इंद्राने पर्वतांच्या प्रचंड पंखांना छाटले, जे इच्छेनुसार फिरणारे आणि वाढणारे होते, आणि हे सर्व सजीवांच्या कल्याणासाठी केले.

पुष्करा नाम ते मेघा बृहन्तस्तोय मत्सराः। पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ।। ५१.

ते जे मोठे मेघ आहेत, त्यांना पुष्कर म्हणतात. हे विशाल असून पाण्याने भरलेले आणि एकमेकांशी स्पर्धा करणारे आहेत. म्हणून त्यांना पुष्करावर्तक असे नाव पडले.

नानारूपधराश्चैव महाघोरतराश्च ते। कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्त्ताग्नेर्नियामकाः ।। ५१.

हे मेघ अनेक रूपे धारण करतात आणि अतिशय भयंकर असतात. ते कल्पाच्या शेवटी पडणाऱ्या पावसाचे कारण आहेत आणि संहाराच्या अग्नीला नियंत्रित करतात.

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः। अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम् । वायुं परं वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ।। ५१.

हे तिसऱ्या प्रकारचे मेघ युगांच्या शेवटी पाऊस पाडतात, अनेक रूपे आणि आकार घेतात, पृथ्वीचे पृष्ठभाग भरतात, श्रेष्ठ वारा वाहतात आणि सृष्टीच्या चक्रात मुख्य भूमिका बजावतात.

यान्यस्याण्डकपालस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा। तस्माद्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयम्भुवः। तान्येवाण्डकपालस्य सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः ।। ५१.

सृष्टीच्या आरंभी जे काही अंडाच्या कवचातून निर्माण झाले, त्यापासूनच चार मुखांचा, स्वयंभू ब्रह्मा जन्मला. त्या सर्व मेघांना अंडाच्या कवचाशी संबंधित मानले जाते.

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्ज्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ।। ५१.

त्यांना पोषण देणारे धूर आहे, आणि ते सर्वांसाठी सारखेच आहे. त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ पर्जन्य आहे, तसेच चार दिशांचे हत्ती.

गजानां पर्वतानाञ्च मेघानां भोगिभिः सह। कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम् ।। ५१.

हत्ती, पर्वत, मेघ आणि नाग यांचे एकच कुटुंब मानले जाते, आणि त्यांची मूळ एकच आहे, ती म्हणजे पाणी.

पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवाः। तुषारवृष्टिं वर्षन्ति सर्वसस्यविवृद्धये ।। ५१.

पर्जन्य आणि दिशांचे हत्ती हिवाळ्यात, थंडीपासून उत्पन्न होऊन, सर्व पिकांच्या वाढीसाठी हिमवर्षा करतात.

श्रेष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः। योऽसौ बिभर्त्ति भगवान् गङ्गामाकाशगोचराम्। दिव्यामतिजलां पुण्यां विद्यां स्वर्गपथिस्थिताम् ।। ५१.

त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ वारा परिवह नावाने ओळखला जातो, जो पाण्याचा आधार आहे. तोच भगवंत आकाशमार्गावर असलेल्या दिव्य, पवित्र आणि पुण्य गंगेला वाहून नेतो.

तस्याविष्पन्दजन्तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः। शीकरं सम्प्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः ।। ५१.

त्याच्या स्थिर पाण्यातून दिशांचे हत्ती त्यांच्या रुंद सोंडांनी शिंपडणारे थेंब सोडतात, ज्याला धुके असे म्हणतात.

दक्षिणेन गिरिर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः। उदग् हिमवतः शैलादुत्तरस्य च दक्षिणे। पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र वै स्मृतम् ।। ५१.

दक्षिणेला जो पर्वत आहे, त्याला हेमकूट म्हणतात. हिमालयाच्या उत्तरेला आणि उत्तरेकडील दक्षिण भागात पुण्ड्र नावाचे नगर आहे.

तस्मिन्निपतितं वर्षं यत्तुषारसमुद्भवम् । ततस्तदावहो वायुर्हिमशैलात् समुद्वहन्। आनयत्यात्मयोगेन सिञ्चमानो महागिरिम् ।। ५१.

तेथे पडणारा पाऊस, जो हिमामुळे निर्माण होतो, तो वारा हिमशैलावरून उचलतो आणि आपल्या सामर्थ्याने मोठ्या पर्वतावर शिंपडतो.

हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्। इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये ।। ५१.

हिमालय ओलांडून, उरलेला पाऊस पुढे येथे येतो आणि नंतर पश्चिमेकडील प्रदेशाची वाढ करतो.

मेघावाप्यायतश्चैव सर्वमेतत् प्रकीर्त्तितम् । सूर्य एव तु वृष्टिनां स्रष्टा समुपदिश्यते ।। ५१.

मेघांचा विस्तार असा सांगितला गेला आहे; प्रत्यक्षात, सूर्यच पावसाचा मुख्य सर्जक आहे असे शिकवले जाते.

ध्रुवेणा वेष्टितः सूर्यस्ताभ्यां वृष्टिः प्रवर्त्तते। ध्रुवेणावेष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ।। ५१.

ध्रुवाने वेढलेला सूर्य या दोन्हींच्या साहाय्याने पाऊस पाडतो; आणि ध्रुवाने वेढलेला वारा पुन्हा तो पाऊस मागे घेतो.

ग्रहान्निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । वारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण परिवेष्टितम् ।। ५१.

ग्रहांमधून आणि सूर्यापासून बाहेर पडून, दिवसाच्या शेवटी तो सर्व नक्षत्रांच्या प्रदेशात, ध्रुवाने वेढलेल्या सूर्याच्या आत प्रवेश करतो.

अतः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत। संस्थितैनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ।। ५१.

आता सूर्याच्या रथाची रचना ऐका: तो एक चाक, पाच आरे आणि तीन नाभ्या असलेला आहे.

हिरण्मयेन भगवान् पर्वणा तु महौजसा। नष्टवर्त्मान्धकारेण षट्‌प्रकारैकनेमिना। चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्प्पति ।। ५१.

महान तेजस्वी भगवंत सूर्य सोन्याच्या धुरीने, अंधारात हरवलेल्या मार्गाने, सहा प्रकारच्या एकच कड्याने आणि तेजस्वी चाकाने रथ चालवतो.