वायुपुराणम्

सन्धारणार्थं भूतानां मायैषा विश्वनिर्मिता। अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५१.

सर्व जीवांची उपजीविका व्हावी म्हणून ही माया विश्वात निर्माण केली आहे; या मायेमुळे सर्व चराचरांसह त्रिलोक व्यापलेलं आहे.

विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्रांशुः प्रजापतिः। धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभु र्विष्णुर्दिवाकरः ।। ५१.

विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा निर्माता, हजार किरणांचा देव, प्रजांचा अधिपती, संपूर्ण जगाचा आधार, सर्वांचा प्रभू — विष्णू म्हणजेच सूर्य.

सर्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसः स्नुतम्। सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ।। ५१.

आकाशातून जे पाणी खाली पडतं, त्याला सोम असं म्हणतात; संपूर्ण जगाचा आधार सोम आहे — हे खरं आहे.

सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते। शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ।। ५१.

सूर्यातून उष्णता येते आणि सोमातून शीतलता निर्माण होते; ही दोन शक्ती — उष्णता आणि थंडी — मिळून जगाला धरून ठेवतात.

सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका। सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।। ५१.

गंगा नदी, शुद्ध आणि निर्मळ पाण्याची, सोमाचा आधार आहे; आणि सोमपुत्रांच्या पुढाकाराने इतर महानद्या, हे द्विजश्रेष्ठ.

सर्वभूतशरीरेषु आपो ह्यनुगताश्च याः । तेषु सन्दह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च। धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ।। ५१.

सर्व जीवांच्या शरीरात असणारं पाणी — जेव्हा हे चल-अचल प्राणी जळतात, तेव्हा ते पाणी धूर होऊन सर्व प्रकारे इथून निघून जातं.

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसां स्मृतम् । आर्कन्तेजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् ।। ५१.

त्यातूनच मेघ निर्माण होतात; हे पाण्याचं स्थान मानलं जातं. सूर्य आपल्या किरणांनी भूतांमधून पाणी घेतो.

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः। यतस्त्वृतुवशात् काले परिवर्त्तो दिवाकरः। यच्छत्यपो हि मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लगभस्तिभिः ।। ५१.

समुद्रातून वाऱ्याच्या संयोगाने किरणं पाणी उचलतात; मग ऋतूनुसार आणि काळानुसार सूर्य बदल घडवतो आणि शुभ्र तेजस्वी किरणांनी मेघांना पाणी देतो.

अभ्रस्था प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः। सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ।। ५१.

मेघांतील पाणी, वाऱ्याने हलवलं गेलं की, सर्व जीवांच्या हितासाठी खाली पडतं आणि वाऱ्यांनी सर्वत्र पसरवलं जातं.

ततो वर्षति षण्मासान् सर्वभूतविवृद्धये। वायव्यं स्तनितञ्चैव वैद्युतञ्चाग्निसंभवम् ।। ५१.

मग सहा महिने पाऊस पडतो, सर्व जीवांची वाढ व्हावी म्हणून; वाऱ्याचा गडगडाट आणि अग्नीतून निर्माण झालेली वीज यासह.

मेहनाच्च मिहेर्द्धातोर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च। न भ्रश्यन्ति यतस्त्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ।। ५१.

पाऊस पडण्याच्या क्रियेमुळे मेघाचं स्वरूप ओळखता येतं; कारण पाणी खाली पडत नाही, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला मेघ म्हणतात.

मेघानां पुनरुत्पत्तिस्त्रिविधा योनिरुच्यते। आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः। त्रिधा घनाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि सम्भवम् ।। ५१.

मेघांची उत्पत्ती तीन प्रकारची सांगितली आहे: अग्नीजन्य, ब्रह्माजन्म आणि पंखांनी जन्मलेली — असे वेगवेगळे प्रकार आहेत. हे मेघ तीन प्रकारचे आहेत; त्यांच्या उत्पत्तीचं मी सांगणार आहे.

आग्नेयास्त्वर्णजाः प्रोक्तास्तेषां तस्मात् प्रवर्त्तनम्। शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ।। ५१.

अग्नीजन्य मेघ अग्नीतून जन्मतात, त्यांची क्रिया तिथूनच होते; जे थंडी, वाईट हवामान आणि वाऱ्याचे गुण असलेले आहेत, ते आपल्या स्वभावातच राहतात.

महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गगामिनः। भूत्वा धरणिमभ्येत्य विचरन्ति रमन्ति च ।। ५१.

म्हशी, वराह आणि मदमस्त हत्ती हे रूप घेऊन पृथ्वीवर येतात, फिरतात आणि आनंद घेतात.

जीमूता नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसम्भवाः। विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारावलम्बिनः ।। ५१.

ते मेघ 'जीमूत' म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यापासून जीवांची उत्पत्ती होते. त्यांच्यात वीज नसते आणि ते जलधारांवर टिकून असतात.

मूका घना महाकाया प्रवाहस्य वशानुगाः। क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।। ५१.

हे मेघ मूक, मोठ्या आकाराचे आणि वाऱ्याच्या प्रवाहानुसार चालणारे असतात; ते एक कोस किंवा अर्धा कोस अंतरावरून पाऊस पाडतात.

पर्वताग्रनितम्बेषु वर्षन्ति च रमन्ति च। बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।। ५१.

हे मेघ पर्वतांच्या शिखरांवर आणि उतारांवर पाऊस पाडतात आणि तिथे आनंद घेतात; आणि जे बगळ्याच्या गर्भाचे वाहक आहेत, तसेच जे बगळ्याच्या गर्भाचे धारण करणारे आहेत.

ब्रह्मजानाम ते मेघा ब्रह्मनिःश्वाससम्भवाः। ते हि विद्युद्गुणोपेताः स्तनयन्ति स्वनप्रियाः ।। ५१.

हे मेघांनो, आम्ही तुम्हाला ब्रह्मदेवाच्या श्वासापासून जन्मलेले ओळखतो. वीजेच्या गुणांनी युक्त असता, तुम्ही गडगडाट करता आणि त्या आवाजात आनंद मानता.

तेषां शब्दप्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरुहोद्घमा। राज्ञी राज्ञाभिषिक्तेव पुनर्यौवनमश्रुते। तेष्वियं प्रीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ।। ५१.

तुमच्या गडगडाटाच्या नादाने पृथ्वीवरची झाडे-झुडपे उगवतात, जणू राणी राजाच्या अभिषेकानंतर पुन्हा तारुण्यात आली आहे. या मेघांवर पृथ्वीला मोठा प्रेम आहे, कारण त्यांच्यामुळेच सर्व सजीवांचे जीवन निर्माण होते.

जीमूता नाम ते मेघास्तेभ्यो जीवस्य सम्भवः। द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ।। ५१.

हे मेघ जिमूत नावाने ओळखले जातात, आणि त्यांच्यापासूनच जीवसृष्टीचा आरंभ होतो. हे दुसऱ्या वाऱ्याच्या प्रवाहावर आधारलेले आहेत.

एते योजनमात्राच्च सार्द्धार्द्धान्निष्कृतादपि। वृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासाराः प्रकीर्त्तिताः। पुष्करावर्त्तका नाम ये मेघाः पक्षसम्भवाः ।। ५१.

एक योजनेपेक्षा दीड योजनेपर्यंत, किंवा त्याहूनही दूर, त्यांच्या पावसाचा उगम होतो; त्यांच्या धारांना अखंड म्हटले जाते. पंखांपासून उत्पन्न झालेले जे मेघ आहेत, त्यांना पुष्करावर्तक म्हणतात.

शक्रेण पक्षाश्छिन्ना ये पर्वतानां महोजसाम्। कामगानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता ।। ५१.

इंद्राने पर्वतांच्या प्रचंड पंखांना छाटले, जे इच्छेनुसार फिरणारे आणि वाढणारे होते, आणि हे सर्व सजीवांच्या कल्याणासाठी केले.

पुष्करा नाम ते मेघा बृहन्तस्तोय मत्सराः। पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ।। ५१.

ते जे मोठे मेघ आहेत, त्यांना पुष्कर म्हणतात. हे विशाल असून पाण्याने भरलेले आणि एकमेकांशी स्पर्धा करणारे आहेत. म्हणून त्यांना पुष्करावर्तक असे नाव पडले.

नानारूपधराश्चैव महाघोरतराश्च ते। कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्त्ताग्नेर्नियामकाः ।। ५१.

हे मेघ अनेक रूपे धारण करतात आणि अतिशय भयंकर असतात. ते कल्पाच्या शेवटी पडणाऱ्या पावसाचे कारण आहेत आणि संहाराच्या अग्नीला नियंत्रित करतात.

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः। अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम् । वायुं परं वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ।। ५१.

हे तिसऱ्या प्रकारचे मेघ युगांच्या शेवटी पाऊस पाडतात, अनेक रूपे आणि आकार घेतात, पृथ्वीचे पृष्ठभाग भरतात, श्रेष्ठ वारा वाहतात आणि सृष्टीच्या चक्रात मुख्य भूमिका बजावतात.

यान्यस्याण्डकपालस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा। तस्माद्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयम्भुवः। तान्येवाण्डकपालस्य सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः ।। ५१.

सृष्टीच्या आरंभी जे काही अंडाच्या कवचातून निर्माण झाले, त्यापासूनच चार मुखांचा, स्वयंभू ब्रह्मा जन्मला. त्या सर्व मेघांना अंडाच्या कवचाशी संबंधित मानले जाते.

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्ज्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः ।। ५१.

त्यांना पोषण देणारे धूर आहे, आणि ते सर्वांसाठी सारखेच आहे. त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ पर्जन्य आहे, तसेच चार दिशांचे हत्ती.

गजानां पर्वतानाञ्च मेघानां भोगिभिः सह। कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम् ।। ५१.

हत्ती, पर्वत, मेघ आणि नाग यांचे एकच कुटुंब मानले जाते, आणि त्यांची मूळ एकच आहे, ती म्हणजे पाणी.

पर्जन्यो दिग्गजाश्चैव हेमन्ते शीतसम्भवाः। तुषारवृष्टिं वर्षन्ति सर्वसस्यविवृद्धये ।। ५१.

पर्जन्य आणि दिशांचे हत्ती हिवाळ्यात, थंडीपासून उत्पन्न होऊन, सर्व पिकांच्या वाढीसाठी हिमवर्षा करतात.