वायुपुराणम्

स हि भ्रमन् भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ।। ५१.

तो फिरताना, चंद्र, सूर्य आणि ग्रह यांनाही फिरवतो. त्याच्या गतीनुसार सर्व नक्षत्रेही चाकासारखी फिरतात.

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्पते भगणः स्वयम्। सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।। ५१.

ध्रुवाच्या इच्छेनेच सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह यांचा समूह आपोआप फिरतो.

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै। तेषां योगस्व भेदाश्च कालचारस्तथैव च ।। ५१.

वाऱ्याच्या बंधनांनी ती सर्व ध्रुवाशी जोडली गेली आहेत. त्यांचे एकत्र येणे, वेगळे होणे आणि काळानुसार फिरणे हे त्यानुसार घडते.

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे। विषुवद्‌ग्रहवर्णाश्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। ५१.

सूर्याचा उदयास्त, अपशकुन, दक्षिणायन-उत्तरायण, विषुवत, ग्रहांचे रंग—हे सर्व ध्रुवापासूनच घडते.

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः सन्ध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानाञ्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। ५१.

पाऊस, उष्णता, थंडी, रात्र, संध्या आणि दिवस, तसेच सर्व जीवांचे शुभाशुभ—हे सर्व ध्रुवापासूनच होते.

ध्रुवेणाधिकृतांश्चैव सूर्योऽपावृत्त्य तिष्ठति। तदेष दीप्तकिरणः स कालाग्निर्द्दिवाकरः ।। ५१.

ध्रुवाने दिलेला भाग घेऊन सूर्य वेगळा उभा राहतो. त्याच्या तेजस्वी किरणांनी तो काळाग्नी आणि दिवसाचा प्रकाशदाता आहे.

परिवर्त्त क्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः। सूर्यः किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः। जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ।। ५१.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सूर्य आपल्या गतीने सर्व दिशांना आपल्या किरणांनी उजळवतो. वाऱ्याच्या साहाय्याने आपल्या किरणजाळ्याने तो जगातील सर्व पाणी वर खेचतो.

आधित्यपीतं सूर्याग्नेः सोमं संक्रमते जलम्। नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकाधानं प्रवर्त्तते ।। ५१.

सूर्याग्नीने शोषलेले पाणी सोम म्हणजे चंद्राकडे जाते. वाऱ्याच्या नाड्यांनी ते सर्व लोकांच्या पोषणासाठी वितरित होते.

यत्सोमात् स्रवते सूर्यस्तदग्रेष्ववतिष्ठते। मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलम्भुवि ।। ५१.

चंद्रातून जे पाणी सूर्य घेतो, ते मेघांमध्ये साठवले जाते. वाऱ्याच्या धक्क्याने मेघ ते पाणी पृथ्वीवर सोडतात.

एकमुत्क्षिप्यते चैव पतते च पुनर्ज्जलम्। नानाप्रकारमुदकन्तदेव परिवर्त्तते ।। ५१.

पाणी एकत्र वर उचललं जातं आणि पुन्हा खाली पडतं; अनेक प्रकारांनी हे पाणी नेहमीच फिरत राहातं.

सन्धारणार्थं भूतानां मायैषा विश्वनिर्मिता। अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५१.

सर्व जीवांची उपजीविका व्हावी म्हणून ही माया विश्वात निर्माण केली आहे; या मायेमुळे सर्व चराचरांसह त्रिलोक व्यापलेलं आहे.

विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्रांशुः प्रजापतिः। धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभु र्विष्णुर्दिवाकरः ।। ५१.

विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा निर्माता, हजार किरणांचा देव, प्रजांचा अधिपती, संपूर्ण जगाचा आधार, सर्वांचा प्रभू — विष्णू म्हणजेच सूर्य.

सर्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसः स्नुतम्। सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ।। ५१.

आकाशातून जे पाणी खाली पडतं, त्याला सोम असं म्हणतात; संपूर्ण जगाचा आधार सोम आहे — हे खरं आहे.

सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते। शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ।। ५१.

सूर्यातून उष्णता येते आणि सोमातून शीतलता निर्माण होते; ही दोन शक्ती — उष्णता आणि थंडी — मिळून जगाला धरून ठेवतात.

सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका। सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।। ५१.

गंगा नदी, शुद्ध आणि निर्मळ पाण्याची, सोमाचा आधार आहे; आणि सोमपुत्रांच्या पुढाकाराने इतर महानद्या, हे द्विजश्रेष्ठ.

सर्वभूतशरीरेषु आपो ह्यनुगताश्च याः । तेषु सन्दह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च। धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ।। ५१.

सर्व जीवांच्या शरीरात असणारं पाणी — जेव्हा हे चल-अचल प्राणी जळतात, तेव्हा ते पाणी धूर होऊन सर्व प्रकारे इथून निघून जातं.

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसां स्मृतम् । आर्कन्तेजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् ।। ५१.

त्यातूनच मेघ निर्माण होतात; हे पाण्याचं स्थान मानलं जातं. सूर्य आपल्या किरणांनी भूतांमधून पाणी घेतो.

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः। यतस्त्वृतुवशात् काले परिवर्त्तो दिवाकरः। यच्छत्यपो हि मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लगभस्तिभिः ।। ५१.

समुद्रातून वाऱ्याच्या संयोगाने किरणं पाणी उचलतात; मग ऋतूनुसार आणि काळानुसार सूर्य बदल घडवतो आणि शुभ्र तेजस्वी किरणांनी मेघांना पाणी देतो.

अभ्रस्था प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः। सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ।। ५१.

मेघांतील पाणी, वाऱ्याने हलवलं गेलं की, सर्व जीवांच्या हितासाठी खाली पडतं आणि वाऱ्यांनी सर्वत्र पसरवलं जातं.

ततो वर्षति षण्मासान् सर्वभूतविवृद्धये। वायव्यं स्तनितञ्चैव वैद्युतञ्चाग्निसंभवम् ।। ५१.

मग सहा महिने पाऊस पडतो, सर्व जीवांची वाढ व्हावी म्हणून; वाऱ्याचा गडगडाट आणि अग्नीतून निर्माण झालेली वीज यासह.

मेहनाच्च मिहेर्द्धातोर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च। न भ्रश्यन्ति यतस्त्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ।। ५१.

पाऊस पडण्याच्या क्रियेमुळे मेघाचं स्वरूप ओळखता येतं; कारण पाणी खाली पडत नाही, म्हणून ज्ञानी लोक त्याला मेघ म्हणतात.

मेघानां पुनरुत्पत्तिस्त्रिविधा योनिरुच्यते। आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः। त्रिधा घनाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि सम्भवम् ।। ५१.

मेघांची उत्पत्ती तीन प्रकारची सांगितली आहे: अग्नीजन्य, ब्रह्माजन्म आणि पंखांनी जन्मलेली — असे वेगवेगळे प्रकार आहेत. हे मेघ तीन प्रकारचे आहेत; त्यांच्या उत्पत्तीचं मी सांगणार आहे.

आग्नेयास्त्वर्णजाः प्रोक्तास्तेषां तस्मात् प्रवर्त्तनम्। शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ।। ५१.

अग्नीजन्य मेघ अग्नीतून जन्मतात, त्यांची क्रिया तिथूनच होते; जे थंडी, वाईट हवामान आणि वाऱ्याचे गुण असलेले आहेत, ते आपल्या स्वभावातच राहतात.

महिषाश्च वराहाश्च मत्तमातङ्गगामिनः। भूत्वा धरणिमभ्येत्य विचरन्ति रमन्ति च ।। ५१.

म्हशी, वराह आणि मदमस्त हत्ती हे रूप घेऊन पृथ्वीवर येतात, फिरतात आणि आनंद घेतात.

जीमूता नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसम्भवाः। विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारावलम्बिनः ।। ५१.

ते मेघ 'जीमूत' म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्यापासून जीवांची उत्पत्ती होते. त्यांच्यात वीज नसते आणि ते जलधारांवर टिकून असतात.

मूका घना महाकाया प्रवाहस्य वशानुगाः। क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।। ५१.

हे मेघ मूक, मोठ्या आकाराचे आणि वाऱ्याच्या प्रवाहानुसार चालणारे असतात; ते एक कोस किंवा अर्धा कोस अंतरावरून पाऊस पाडतात.

पर्वताग्रनितम्बेषु वर्षन्ति च रमन्ति च। बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।। ५१.

हे मेघ पर्वतांच्या शिखरांवर आणि उतारांवर पाऊस पाडतात आणि तिथे आनंद घेतात; आणि जे बगळ्याच्या गर्भाचे वाहक आहेत, तसेच जे बगळ्याच्या गर्भाचे धारण करणारे आहेत.

ब्रह्मजानाम ते मेघा ब्रह्मनिःश्वाससम्भवाः। ते हि विद्युद्गुणोपेताः स्तनयन्ति स्वनप्रियाः ।। ५१.

हे मेघांनो, आम्ही तुम्हाला ब्रह्मदेवाच्या श्वासापासून जन्मलेले ओळखतो. वीजेच्या गुणांनी युक्त असता, तुम्ही गडगडाट करता आणि त्या आवाजात आनंद मानता.

तेषां शब्दप्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरुहोद्घमा। राज्ञी राज्ञाभिषिक्तेव पुनर्यौवनमश्रुते। तेष्वियं प्रीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ।। ५१.

तुमच्या गडगडाटाच्या नादाने पृथ्वीवरची झाडे-झुडपे उगवतात, जणू राणी राजाच्या अभिषेकानंतर पुन्हा तारुण्यात आली आहे. या मेघांवर पृथ्वीला मोठा प्रेम आहे, कारण त्यांच्यामुळेच सर्व सजीवांचे जीवन निर्माण होते.