वायुपुराणम्

इत्येतैः कारणैः शुद्धैस्तेऽ म़तत्वं हि भेजिरे। आभूतसम्प्लवस्थानममृतत्वं विभाव्यते ॥ ५०.

या शुद्ध कारणांनी, त्यांनी अमरत्व प्राप्त केले आहे; सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीचे स्थान हेच अमरत्व समजले जाते.

त्रैलोक्यस्थितिकालोऽयमपुनर्मार्गगामिनः। ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यापापकृतोऽपरम्। आभूतसम्प्लवान्ते तु क्षीयन्ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥ ५०.

तीनही लोकांची जी स्थिती टिकून राहते, ती काळ या मार्गावर न परतणाऱ्यांसाठी आहे. ब्रह्महत्या किंवा अश्वमेध यज्ञाने मिळणारे पुण्य किंवा पाप याहून वेगळे आहे हे. महाप्रलयानंतर, जे उर्ध्वगामी वीर्य असणारे आहेत, त्यांचे अस्तित्वही नष्ट होते.

ऊर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्रास्ति वै स्मृतम्। एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ॥ ५०.

सर्वश्रेष्ठ ऋषींपेक्षा वर, जिथे शाश्वत सत्य आहे असे मानले जाते, तिथेच आकाशात तेजस्वी, दिव्य, तिसरे विष्णूचे स्थान आहे.

तत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम्। धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः ॥ ५०.

ज्यांनी ते स्थान गाठले, त्यांना पुन्हा कधीही दुःख होत नाही. तेच विष्णूचे परम स्थान आहे, जिथे धर्मनिष्ठ ध्रुव व इतर लोककल्याण करणारे कायम उभे आहेत.

स्वायम्भुवे निसर्गे तु व्याख्यातान्युत्तराणि तु। भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम् ।। ५१.

स्वायंभुव सृष्टीत वरील लोकांचे वर्णन झाले आहे. आता मी पुढे येणाऱ्या सर्व लोकांचे वर्णन क्रमाने सांगतो.

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम्। सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणाञ्चैव सर्वशः ।। ५१.

हे ऐकल्यावर, ऋषींनी लोमहर्षण यांना विचारले—सूर्य आणि चंद्र यांचा उदयास्त कसा होतो, आणि सर्व ग्रहांची स्थिती कशी असते हे सांगा.

भ्रमन्ते कथमेतानि ज्योतींषि दिवि मण्डलम्। तिर्यग्व्यूहेन सर्वाणि तथैवासङ्करेण च। कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् ।। ५१.

हे तेजस्वी ग्रह आकाशात कसे फिरतात? त्यांची मांडणी कशी असते आणि ते एकमेकांत मिसळतात कसे? त्यांना कोण फिरवतो, की ते आपोआप फिरतात?

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम्। भूतसम्मोहनन्त्वेतच्छ्रोतुमिच्छा प्रवर्त्तते ।। ५१.

हे जाणून घ्यायची आम्हाला इच्छा आहे, म्हणून हे श्रेष्ठा, कृपया आम्हाला सांगा. या सृष्टीच्या गूढतेबद्दल ऐकण्याची आमच्यात इच्छा निर्माण झाली आहे.

भूतसम्मोहनं ह्येतद् ब्रुवतो मे निबोधत। प्रत्यक्षमपि दृस्यं यत्तत् संमोहयते प्रजाः ।। ५१.

या सृष्टीच्या गोंधळाबद्दल मी सांगतो, ते नीट ऐका. डोळ्यांनी दिसणारी ही गोष्ट असूनही, ती लोकांना गोंधळात टाकते.

योऽसौ चतुर्दिशं पुच्छे शिशुमारे व्यवस्थितः। उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि ।। ५१.

शिशुमार नक्षत्राच्या शेपटीकडे, चारही दिशांना तोंड करून जो स्थित आहे, तो उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव आकाशात स्थिर आहे.

स हि भ्रमन् भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह। भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ।। ५१.

तो फिरताना, चंद्र, सूर्य आणि ग्रह यांनाही फिरवतो. त्याच्या गतीनुसार सर्व नक्षत्रेही चाकासारखी फिरतात.

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्पते भगणः स्वयम्। सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।। ५१.

ध्रुवाच्या इच्छेनेच सूर्य, चंद्र, तारे आणि ग्रह यांचा समूह आपोआप फिरतो.

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै। तेषां योगस्व भेदाश्च कालचारस्तथैव च ।। ५१.

वाऱ्याच्या बंधनांनी ती सर्व ध्रुवाशी जोडली गेली आहेत. त्यांचे एकत्र येणे, वेगळे होणे आणि काळानुसार फिरणे हे त्यानुसार घडते.

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे। विषुवद्‌ग्रहवर्णाश्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। ५१.

सूर्याचा उदयास्त, अपशकुन, दक्षिणायन-उत्तरायण, विषुवत, ग्रहांचे रंग—हे सर्व ध्रुवापासूनच घडते.

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः सन्ध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानाञ्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते ।। ५१.

पाऊस, उष्णता, थंडी, रात्र, संध्या आणि दिवस, तसेच सर्व जीवांचे शुभाशुभ—हे सर्व ध्रुवापासूनच होते.

ध्रुवेणाधिकृतांश्चैव सूर्योऽपावृत्त्य तिष्ठति। तदेष दीप्तकिरणः स कालाग्निर्द्दिवाकरः ।। ५१.

ध्रुवाने दिलेला भाग घेऊन सूर्य वेगळा उभा राहतो. त्याच्या तेजस्वी किरणांनी तो काळाग्नी आणि दिवसाचा प्रकाशदाता आहे.

परिवर्त्त क्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः। सूर्यः किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः। जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ।। ५१.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सूर्य आपल्या गतीने सर्व दिशांना आपल्या किरणांनी उजळवतो. वाऱ्याच्या साहाय्याने आपल्या किरणजाळ्याने तो जगातील सर्व पाणी वर खेचतो.

आधित्यपीतं सूर्याग्नेः सोमं संक्रमते जलम्। नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकाधानं प्रवर्त्तते ।। ५१.

सूर्याग्नीने शोषलेले पाणी सोम म्हणजे चंद्राकडे जाते. वाऱ्याच्या नाड्यांनी ते सर्व लोकांच्या पोषणासाठी वितरित होते.

यत्सोमात् स्रवते सूर्यस्तदग्रेष्ववतिष्ठते। मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलम्भुवि ।। ५१.

चंद्रातून जे पाणी सूर्य घेतो, ते मेघांमध्ये साठवले जाते. वाऱ्याच्या धक्क्याने मेघ ते पाणी पृथ्वीवर सोडतात.

एकमुत्क्षिप्यते चैव पतते च पुनर्ज्जलम्। नानाप्रकारमुदकन्तदेव परिवर्त्तते ।। ५१.

पाणी एकत्र वर उचललं जातं आणि पुन्हा खाली पडतं; अनेक प्रकारांनी हे पाणी नेहमीच फिरत राहातं.

सन्धारणार्थं भूतानां मायैषा विश्वनिर्मिता। अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। ५१.

सर्व जीवांची उपजीविका व्हावी म्हणून ही माया विश्वात निर्माण केली आहे; या मायेमुळे सर्व चराचरांसह त्रिलोक व्यापलेलं आहे.

विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्रांशुः प्रजापतिः। धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभु र्विष्णुर्दिवाकरः ।। ५१.

विश्वाचा स्वामी, सर्व लोकांचा निर्माता, हजार किरणांचा देव, प्रजांचा अधिपती, संपूर्ण जगाचा आधार, सर्वांचा प्रभू — विष्णू म्हणजेच सूर्य.

सर्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसः स्नुतम्। सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ।। ५१.

आकाशातून जे पाणी खाली पडतं, त्याला सोम असं म्हणतात; संपूर्ण जगाचा आधार सोम आहे — हे खरं आहे.

सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते। शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ।। ५१.

सूर्यातून उष्णता येते आणि सोमातून शीतलता निर्माण होते; ही दोन शक्ती — उष्णता आणि थंडी — मिळून जगाला धरून ठेवतात.

सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका। सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।। ५१.

गंगा नदी, शुद्ध आणि निर्मळ पाण्याची, सोमाचा आधार आहे; आणि सोमपुत्रांच्या पुढाकाराने इतर महानद्या, हे द्विजश्रेष्ठ.

सर्वभूतशरीरेषु आपो ह्यनुगताश्च याः । तेषु सन्दह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च। धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ।। ५१.

सर्व जीवांच्या शरीरात असणारं पाणी — जेव्हा हे चल-अचल प्राणी जळतात, तेव्हा ते पाणी धूर होऊन सर्व प्रकारे इथून निघून जातं.

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसां स्मृतम् । आर्कन्तेजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् ।। ५१.

त्यातूनच मेघ निर्माण होतात; हे पाण्याचं स्थान मानलं जातं. सूर्य आपल्या किरणांनी भूतांमधून पाणी घेतो.

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः। यतस्त्वृतुवशात् काले परिवर्त्तो दिवाकरः। यच्छत्यपो हि मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लगभस्तिभिः ।। ५१.

समुद्रातून वाऱ्याच्या संयोगाने किरणं पाणी उचलतात; मग ऋतूनुसार आणि काळानुसार सूर्य बदल घडवतो आणि शुभ्र तेजस्वी किरणांनी मेघांना पाणी देतो.

अभ्रस्था प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः। सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ।। ५१.

मेघांतील पाणी, वाऱ्याने हलवलं गेलं की, सर्व जीवांच्या हितासाठी खाली पडतं आणि वाऱ्यांनी सर्वत्र पसरवलं जातं.