वायुपुराणम्

समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवद्भवेत्। तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवत्यपि। ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम् ॥ ५०.

जेव्हा दिवस-रात्र सारखी असते, तेव्हा ते विषुवत् असते; त्या वेळी पितरांना आणि विशेषतः ब्राह्मणांना दान द्यावे, कारण हेच देवतेसाठीचे श्रेष्ठ काळ आहे.

ऊनरात्राधिमासौ च कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः। पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च। सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमति स्तथा ॥ ५०.

लहान रात्रीचे महिने, अधिक मास, कला, काष्ठा, मुहूर्त, पौर्णिमा आणि अमावस्या, तसेच सिनीवाळी, कुहू, राका आणि अनुमती हे ओळखावे.

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश्चायनमुत्तरं स्यात्। नभो नभश्योऽथ इषुः सहोर्जः सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात् ॥ ५०.

तप, तपस्या, मधु, माधव, शुक्र, शुचि ही उत्तरायणाची नावे आहेत; नभ, नभस्य, इषु, सह, सहस्य आणि अविति ही दक्षिणायनाची नावे आहेत.

संवत्सरास्ततो ज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रब्मणः सुताः। तस्मात्तु ऋतवो ज्ञेया ऋतवो ह्यन्तराः स्मृताः ॥ ५०.

त्या पासून वर्षे ओळखावीत, आणि ब्रह्माच्या पाच वर्षांना त्याची संतती म्हणतात. त्यांच्यापासून ऋतू ओळखावेत, कारण ऋतू हे मधले काळ मानले जातात.

तस्मादनुमुखा ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः. तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदैवहितं सदा ॥ ५०.

त्यापासून अमावस्या या चंद्राच्या पर्वांची सुरुवात समजावी. त्याचप्रमाणे, विषुव हे नेहमी पितरांना आणि देवांना हितकारक आहे असे समजावे.

एवं ज्ञात्वा न मुह्येत दैवे पित्र्ये च मानवः। तस्मात् स्मृतं प्रजानां वै विषुवत्सर्वगं सदा ॥ ५०.

असे समजून घेतल्यावर, मनुष्य देव आणि पितरांच्या कर्मांबद्दल गोंधळत नाही. म्हणून, विषुव हे सर्व जीवांसाठी समान असे कायम लक्षात ठेवले जाते.

आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकान्तो लोक उच्यते। लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः ॥ ५०.

जिथे प्रकाश संपतो तिथपर्यंतचा भाग 'लोक' म्हणतात; त्यापुढे 'लोकांत' असे नाव आहे. तिथेच, लोकपाल हे लोक आणि लोकांत यांच्या मधोमध स्थिर आहेत.

चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्ठन्त्याभूतसम्प्लवात्। सुधामा चैव वैराजः कर्द्दमः शङ्‌कृपस्तथा। हिरण्यलोमा पर्ज्जन्यः केतुमान् जातनिश्चयः ॥ ५०.

तेथे चार महान आत्मे, म्हणजेच सुधामा, वैराज, कर्दम आणि शंक्रुप, तसेच हिरण्यलोम, पर्जन्य, केतुमान आणि जातनिश्चय, हे सर्व सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीपासून उभे आहेत.

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निस्तन्त्रा निष्परिग्रहाः। लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् ॥ ५०.

हे लोकपाल द्वैत, अभिमान, बंधन आणि मालकीपासून मुक्त आहेत. हे लोक आणि लोकांत यांच्या चारही दिशांना स्थिर आहेत.

उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम्। पितृयाणः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ५०.

अगस्त्याच्या उत्तरेला आणि अजवीथीच्या दक्षिणेला जो मार्ग आहे, तो पितरांचा मार्ग आहे, आणि तो वैश्वानरपथाच्या बाहेर आहे.

तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ह्यग्निहोत्रिणः । लोकस्य सन्तानकराः पितृयाणे पथि स्थिताः ॥ ५०.

त्या मार्गावर, अग्निहोत्र करणारे, संतती असलेले ऋषी राहतात, जे जगाचा विस्तार करणारे आहेत.

भूतारम्भ कृतं कर्म आशिषा ऋत्विगुच्यते । प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणः ॥ ५०.

जी कर्मे सृष्टीच्या आरंभासाठी केली जातात, त्या यजमानांना ऋत्विज 'आशिषा' असे म्हणतात. जे लोक जगाची इच्छा धरतात, ते हे कर्म करतात आणि त्यांच्यासाठी तो दक्षिण मार्ग आहे.

चलितन्ते पुनर्द्धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे। सन्तत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च ॥ ५०.

जेव्हा ते मार्गभ्रष्ट होतात, तेव्हा प्रत्येक युगात संतती, तप, मर्यादा आणि वेद यांच्या साहाय्याने धर्म पुन्हा स्थापन करतात.

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु च। पश्चिमाश्चैव जायन्ते पूर्वेषां निधनेष्वपि। एव मावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसम्प्लवात् ॥ ५०.

पूर्वी जन्मलेले लोक नंतर जन्मणाऱ्यांच्या घरात असतात, आणि नंतरचे पूर्वीच्या मृत्यूनंतरही जन्म घेतात. असेच फिरत राहून, ते सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीपासून अस्तित्वात आहेत.

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनां गृहमेधिनाम्। सवितुर्द्दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्याचन्द्रतारकम्। क्रियावतां प्रसङ्ख्येया ये श्मशानानि भेजिरे ॥ ५०.

चौर्‍याऐंशी हजार गृहस्थ ऋषी, जे सूर्याच्या दक्षिण मार्गाने चंद्र आणि तार्यांपर्यंत गेले, ते सर्व कर्म करणाऱ्यांमध्ये गणले जातात, आणि त्यांनी स्मशान गाठले आहे.

लोकशंव्यवहारेण भूतारम्भकृतेन च। इच्छाद्वेषप्रकृत्या च मैथुनोपगमेन च ॥ ५०.

सामान्य व्यवहार, सृष्टीच्या आरंभासाठीची कर्मे, इच्छा आणि द्वेषाची प्रवृत्ती, तसेच मैथुन या मार्गांनी,

तथा कायकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च। एतैस्तैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानि हि भेजिरे। प्रजैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे ॥ ५०.

तसेच या जगात शरीराने केलेली कर्मे आणि विषयांचा उपभोग, या सर्व कारणांनी जे सिद्ध झाले, त्यांनी स्मशान गाठले; आणि जे ऋषी संततीची इच्छा बाळगणारे होते, ते द्वापार युगात येथे जन्मले.

नागवीथ्युत्तरे यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः ॥ ५०.

नागवीथीच्या उत्तरेला आणि सप्तर्षींच्या दक्षिणेला, सूर्याचा उत्तरेकडील मार्ग देवांचा मार्ग म्हणून ओळखला जातो.

यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः। सततन्ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युर्ज्जितस्तु तैः ॥ ५०.

त्या ठिकाणी सिद्ध, निर्मळ आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे राहतात. ते नेहमी संयमी आणि विषयांपासून दूर असतात, आणि त्यांनी मृत्यूवर विजय मिळवला आहे.

अष्टाशीतिसहस्राणि तेषामप्यूर्द्ध्वरेतसाम्। उदकूपन्थानमर्यम्णः श्रिता ह्याभूतसम्प्लवात् ॥ ५०.

त्यांच्यातील चौर्‍याऐंशी हजार, ज्यांचे वीर्य वरच्या दिशेने आहे, त्यांनी आर्यमानाचा निर्जल मार्ग सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीच स्वीकारला आहे.

इत्येतैः कारणैः शुद्धैस्तेऽ म़तत्वं हि भेजिरे। आभूतसम्प्लवस्थानममृतत्वं विभाव्यते ॥ ५०.

या शुद्ध कारणांनी, त्यांनी अमरत्व प्राप्त केले आहे; सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीचे स्थान हेच अमरत्व समजले जाते.

त्रैलोक्यस्थितिकालोऽयमपुनर्मार्गगामिनः। ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यापापकृतोऽपरम्। आभूतसम्प्लवान्ते तु क्षीयन्ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ॥ ५०.

तीनही लोकांची जी स्थिती टिकून राहते, ती काळ या मार्गावर न परतणाऱ्यांसाठी आहे. ब्रह्महत्या किंवा अश्वमेध यज्ञाने मिळणारे पुण्य किंवा पाप याहून वेगळे आहे हे. महाप्रलयानंतर, जे उर्ध्वगामी वीर्य असणारे आहेत, त्यांचे अस्तित्वही नष्ट होते.

ऊर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्रास्ति वै स्मृतम्। एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ॥ ५०.

सर्वश्रेष्ठ ऋषींपेक्षा वर, जिथे शाश्वत सत्य आहे असे मानले जाते, तिथेच आकाशात तेजस्वी, दिव्य, तिसरे विष्णूचे स्थान आहे.

तत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम्। धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः ॥ ५०.

ज्यांनी ते स्थान गाठले, त्यांना पुन्हा कधीही दुःख होत नाही. तेच विष्णूचे परम स्थान आहे, जिथे धर्मनिष्ठ ध्रुव व इतर लोककल्याण करणारे कायम उभे आहेत.

स्वायम्भुवे निसर्गे तु व्याख्यातान्युत्तराणि तु। भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम् ।। ५१.

स्वायंभुव सृष्टीत वरील लोकांचे वर्णन झाले आहे. आता मी पुढे येणाऱ्या सर्व लोकांचे वर्णन क्रमाने सांगतो.

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम्। सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणाञ्चैव सर्वशः ।। ५१.

हे ऐकल्यावर, ऋषींनी लोमहर्षण यांना विचारले—सूर्य आणि चंद्र यांचा उदयास्त कसा होतो, आणि सर्व ग्रहांची स्थिती कशी असते हे सांगा.

भ्रमन्ते कथमेतानि ज्योतींषि दिवि मण्डलम्। तिर्यग्व्यूहेन सर्वाणि तथैवासङ्करेण च। कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् ।। ५१.

हे तेजस्वी ग्रह आकाशात कसे फिरतात? त्यांची मांडणी कशी असते आणि ते एकमेकांत मिसळतात कसे? त्यांना कोण फिरवतो, की ते आपोआप फिरतात?

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम्। भूतसम्मोहनन्त्वेतच्छ्रोतुमिच्छा प्रवर्त्तते ।। ५१.

हे जाणून घ्यायची आम्हाला इच्छा आहे, म्हणून हे श्रेष्ठा, कृपया आम्हाला सांगा. या सृष्टीच्या गूढतेबद्दल ऐकण्याची आमच्यात इच्छा निर्माण झाली आहे.

भूतसम्मोहनं ह्येतद् ब्रुवतो मे निबोधत। प्रत्यक्षमपि दृस्यं यत्तत् संमोहयते प्रजाः ।। ५१.

या सृष्टीच्या गोंधळाबद्दल मी सांगतो, ते नीट ऐका. डोळ्यांनी दिसणारी ही गोष्ट असूनही, ती लोकांना गोंधळात टाकते.