वायुपुराणम्

खे तस्योत्तरतश्चैव श्रृङ्गवान्नाम पर्वतः। त्रीणि तस्य तु श्रृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम् ॥ ५०.

आकाशात, त्याच्या उत्तरेला, शृंगवान नावाचा पर्वत आहे; त्याला तीन शिखरे असून ती जणू आकाशाला स्पर्श करतात.

तैश्चापि श्रृङ्गवान्नाम सर्वतश्चैव विश्रुतः। एकमार्गश्च विस्तारो विष्कम्भश्चापि कीर्तितः ॥ ५०.

ही शिखरे असल्यामुळे तो सर्वत्र शृंगवान म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याला एकच मार्ग, रुंदी आणि विस्तार सांगितला आहे.

तस्य वै सर्वतः श्रृङ्गं मध्यमन्तद्धिरण्मयम्। दक्षिणं राजतञ्चैव श्रृङ्गं तु स्फटिकप्रभम् ॥ ५०.

त्याच्या सर्व शिखरांपैकी मधले शिखर सोन्याचे आहे; दक्षिणेकडचे शिखर चांदीचे आहे आणि ते शिखर स्फटिकासारखे चमकत आहे.

सर्वरत्नमयं चैकं श्रृङ्गमुत्तरमुत्तमम्। एवं कूटैस्रिभिः शैलैः श्रृङ्गवानिति विश्रुतः ॥ ५०.

उत्तर दिशेतील आणि सर्वात उंच शिखर सर्व रत्नांनी बनलेले आहे; अशा शिखरांमुळे तो शृंगवान म्हणून प्रसिद्ध आहे.

यत्तद्विषुवतं श्रृङ्गन्तदर्कः प्रतिपद्यते। शरद्वसन्तयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः। अहस्तुल्यामथो रात्रिं करोति तिमिरापहः ॥ ५०.

जे शिखर विषुववृत्तावर आहे, तिथे सूर्य पोहोचतो; शरद आणि वसंत यांच्या मध्ये तो मधला मार्ग घेतो, दिवस-रात्र सारखी करतो आणि अंधार दूर करतो.

हरिताश्च हया दिव्यास्ते नियुक्ता महारथे। अनुलिप्ता इवाभान्ति पझरक्तैर्गभस्तिभिः ॥ ५०.

हिरवे रंगाचे दिव्य घोडे त्या महान रथाला जोडलेले आहेत; सूर्याच्या किरणांनी ते जणू लाल रंगाने लिपलेले भासतात.

मेषान्ते च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः । मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहोरात्रिश्च तावती ॥ ५०.

मेषाच्या शेवटी आणि तुला राशीच्या शेवटी, सूर्याच्या उदयानंतर पंधरा मुहूर्त मोजले जातात आणि तेव्हा दिवस-रात्र सारखी असते.

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमांशगतो भवेत् । विशाखानां तथा ज्ञेयश्चतुर्थांशे निशाकरः॥ ५०.

जेव्हा सूर्य कृतिका नक्षत्राच्या पहिल्या अंशात असतो, आणि तसाच चंद्र विशाखा नक्षत्राच्या चौथ्या अंशात असतो, हे ओळखावे.

विशाखायां यदा सूर्य श्च्रतेंऽशं तृतीयकम्। तदा चन्द्रं विजानीयात् कृत्तिकाशिरसि स्थितम् ॥ ५०.

जेव्हा सूर्य विशाखा नक्षत्राच्या तिसऱ्या अंशात असतो, तेव्हा चंद्र कृतिका नक्षत्राच्या शिरोभागी आहे, असे समजावे.

विषुवन्तं तदा विद्यादेवमाहुर्महर्षयः। सूर्येण विषुवं विद्यात् कालं सोमेन लक्षयेत् ॥ ५०.

त्या वेळी विषुवत् ओळखावे, असे महर्षी म्हणतात; सूर्यामुळे विषुवत् आणि चंद्रामुळे काळ ओळखावा.

समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवद्भवेत्। तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवत्यपि। ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम् ॥ ५०.

जेव्हा दिवस-रात्र सारखी असते, तेव्हा ते विषुवत् असते; त्या वेळी पितरांना आणि विशेषतः ब्राह्मणांना दान द्यावे, कारण हेच देवतेसाठीचे श्रेष्ठ काळ आहे.

ऊनरात्राधिमासौ च कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः। पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च। सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमति स्तथा ॥ ५०.

लहान रात्रीचे महिने, अधिक मास, कला, काष्ठा, मुहूर्त, पौर्णिमा आणि अमावस्या, तसेच सिनीवाळी, कुहू, राका आणि अनुमती हे ओळखावे.

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश्चायनमुत्तरं स्यात्। नभो नभश्योऽथ इषुः सहोर्जः सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात् ॥ ५०.

तप, तपस्या, मधु, माधव, शुक्र, शुचि ही उत्तरायणाची नावे आहेत; नभ, नभस्य, इषु, सह, सहस्य आणि अविति ही दक्षिणायनाची नावे आहेत.

संवत्सरास्ततो ज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रब्मणः सुताः। तस्मात्तु ऋतवो ज्ञेया ऋतवो ह्यन्तराः स्मृताः ॥ ५०.

त्या पासून वर्षे ओळखावीत, आणि ब्रह्माच्या पाच वर्षांना त्याची संतती म्हणतात. त्यांच्यापासून ऋतू ओळखावेत, कारण ऋतू हे मधले काळ मानले जातात.

तस्मादनुमुखा ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः. तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदैवहितं सदा ॥ ५०.

त्यापासून अमावस्या या चंद्राच्या पर्वांची सुरुवात समजावी. त्याचप्रमाणे, विषुव हे नेहमी पितरांना आणि देवांना हितकारक आहे असे समजावे.

एवं ज्ञात्वा न मुह्येत दैवे पित्र्ये च मानवः। तस्मात् स्मृतं प्रजानां वै विषुवत्सर्वगं सदा ॥ ५०.

असे समजून घेतल्यावर, मनुष्य देव आणि पितरांच्या कर्मांबद्दल गोंधळत नाही. म्हणून, विषुव हे सर्व जीवांसाठी समान असे कायम लक्षात ठेवले जाते.

आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकान्तो लोक उच्यते। लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः ॥ ५०.

जिथे प्रकाश संपतो तिथपर्यंतचा भाग 'लोक' म्हणतात; त्यापुढे 'लोकांत' असे नाव आहे. तिथेच, लोकपाल हे लोक आणि लोकांत यांच्या मधोमध स्थिर आहेत.

चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्ठन्त्याभूतसम्प्लवात्। सुधामा चैव वैराजः कर्द्दमः शङ्‌कृपस्तथा। हिरण्यलोमा पर्ज्जन्यः केतुमान् जातनिश्चयः ॥ ५०.

तेथे चार महान आत्मे, म्हणजेच सुधामा, वैराज, कर्दम आणि शंक्रुप, तसेच हिरण्यलोम, पर्जन्य, केतुमान आणि जातनिश्चय, हे सर्व सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीपासून उभे आहेत.

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निस्तन्त्रा निष्परिग्रहाः। लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् ॥ ५०.

हे लोकपाल द्वैत, अभिमान, बंधन आणि मालकीपासून मुक्त आहेत. हे लोक आणि लोकांत यांच्या चारही दिशांना स्थिर आहेत.

उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीथ्याश्च दक्षिणम्। पितृयाणः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ५०.

अगस्त्याच्या उत्तरेला आणि अजवीथीच्या दक्षिणेला जो मार्ग आहे, तो पितरांचा मार्ग आहे, आणि तो वैश्वानरपथाच्या बाहेर आहे.

तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ह्यग्निहोत्रिणः । लोकस्य सन्तानकराः पितृयाणे पथि स्थिताः ॥ ५०.

त्या मार्गावर, अग्निहोत्र करणारे, संतती असलेले ऋषी राहतात, जे जगाचा विस्तार करणारे आहेत.

भूतारम्भ कृतं कर्म आशिषा ऋत्विगुच्यते । प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणः ॥ ५०.

जी कर्मे सृष्टीच्या आरंभासाठी केली जातात, त्या यजमानांना ऋत्विज 'आशिषा' असे म्हणतात. जे लोक जगाची इच्छा धरतात, ते हे कर्म करतात आणि त्यांच्यासाठी तो दक्षिण मार्ग आहे.

चलितन्ते पुनर्द्धर्मं स्थापयन्ति युगे युगे। सन्तत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च ॥ ५०.

जेव्हा ते मार्गभ्रष्ट होतात, तेव्हा प्रत्येक युगात संतती, तप, मर्यादा आणि वेद यांच्या साहाय्याने धर्म पुन्हा स्थापन करतात.

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहेषु च। पश्चिमाश्चैव जायन्ते पूर्वेषां निधनेष्वपि। एव मावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसम्प्लवात् ॥ ५०.

पूर्वी जन्मलेले लोक नंतर जन्मणाऱ्यांच्या घरात असतात, आणि नंतरचे पूर्वीच्या मृत्यूनंतरही जन्म घेतात. असेच फिरत राहून, ते सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीपासून अस्तित्वात आहेत.

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनां गृहमेधिनाम्। सवितुर्द्दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्याचन्द्रतारकम्। क्रियावतां प्रसङ्ख्येया ये श्मशानानि भेजिरे ॥ ५०.

चौर्‍याऐंशी हजार गृहस्थ ऋषी, जे सूर्याच्या दक्षिण मार्गाने चंद्र आणि तार्यांपर्यंत गेले, ते सर्व कर्म करणाऱ्यांमध्ये गणले जातात, आणि त्यांनी स्मशान गाठले आहे.

लोकशंव्यवहारेण भूतारम्भकृतेन च। इच्छाद्वेषप्रकृत्या च मैथुनोपगमेन च ॥ ५०.

सामान्य व्यवहार, सृष्टीच्या आरंभासाठीची कर्मे, इच्छा आणि द्वेषाची प्रवृत्ती, तसेच मैथुन या मार्गांनी,

तथा कायकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च। एतैस्तैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानि हि भेजिरे। प्रजैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे ॥ ५०.

तसेच या जगात शरीराने केलेली कर्मे आणि विषयांचा उपभोग, या सर्व कारणांनी जे सिद्ध झाले, त्यांनी स्मशान गाठले; आणि जे ऋषी संततीची इच्छा बाळगणारे होते, ते द्वापार युगात येथे जन्मले.

नागवीथ्युत्तरे यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः ॥ ५०.

नागवीथीच्या उत्तरेला आणि सप्तर्षींच्या दक्षिणेला, सूर्याचा उत्तरेकडील मार्ग देवांचा मार्ग म्हणून ओळखला जातो.

यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः। सततन्ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युर्ज्जितस्तु तैः ॥ ५०.

त्या ठिकाणी सिद्ध, निर्मळ आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे राहतात. ते नेहमी संयमी आणि विषयांपासून दूर असतात, आणि त्यांनी मृत्यूवर विजय मिळवला आहे.