वायुपुराणम्

शतघ्नैकोनकास्त्रिंशन्मात्रात्रिशत् षडुत्तरा। द्विषष्टिभाक् त्रयोविंशन्मात्रायाञ्च चला भवेत् ॥ ५०.

शंभर, एक आणि तीस मात्रांमध्ये, आणखी छत्तीस, बासष्ट भाग आणि तेवीस मात्रांचा मिळून चालणारे माप तयार होते.

चत्वारिंशत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतिः। सप्ततिञ्चापि तत्रैव नवतिं विद्धि निस्वये ॥ ५०.

चाळीस हजार आणि आठशे वीज चमकतात; त्यातच सत्तर आणि नव्वद शांत (निस्वय) असतात, हे जाण.

चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युतौ वैधसंयुगे। चरांशो ह्येष विज्ञेयो नालिका चात्र कारणम् ॥ ५०.

वैदिक यज्ञातील वीजा चारशे असतात असे सांगितले जाते; हेच चालणारे प्रमाण आहे आणि नाळिका हे माप आहे.

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः। निश्चयः सर्वकालस्य युग इत्यभिधीयते ॥ ५०.

संवत्सर वगैरे पाच, ऋषींनी चार प्रकारे ठरवले आहेत; सर्व काळाचा निश्चित अर्थ युग असे म्हणतात.

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः। पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालस्तु परिसंज्ञितः ॥ ५०.

पहिला संवत्सर, दुसरा परिवत्सर, तिसरा इद्वत्सर, चौथा अनुवत्सर आणि पाचवा वत्सर; हे सर्व काळाची नावे आहेत.

विंशशतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगम्। एतान्यष्टादशस्त्रिंशदुदयो भास्करस्य च ॥ ५०.

सूर्याच्या एका युगात वीसशे पूर्ण पर्वदिवस असतात; आणि सूर्याचा उदय अठ्ठावीस वेळा बत्तीस होतो.

ऋतवस्त्रिंशतः सौरा अयनानि दशैव तु। पञ्चत्रिंशत् शतं चापि षष्टिर्मासाश्च भास्करः ॥ ५०.

सूर्याच्या तीस ऋतु आहेत आणि दहा अयनं आहेत; तसेच सूर्याचे तीन हजार पाचशे साठ महिने आहेत.

त्रिंशदेव त्वहोरात्रं स तु मासश्च भास्करः। एकषष्टिस्त्वहोरात्रा दनुरेको निभाव्यते ॥ ५०.

सूर्याचा एक महिना तीस दिवस-रात्रांचा असतो; आणि एकसष्ट दिवस-रात्र म्हणजे एक राशी मानली जाते.

अह्नान्तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत्। मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयं भुवनस्य तु ॥ ५०.

वर्षात शंभराच्या तीनशे त्र्याऐंशी दिवस जास्त असतात; हेच चित्रभानूचे जगासाठीचे प्रमाण समजावे.

सौरसौम्यं तु विज्ञेयं नक्षत्रं सावनं तथा। नामान्येतानि चत्वारि यैः पुराणं विभाव्यते ॥ ५०.

सौर, सौम्य, नक्षत्र आणि सावन अशी चार मोजणीची नावे ओळखावीत; या चार नावांनी पुराण सांगितले जाते.

खे तस्योत्तरतश्चैव श्रृङ्गवान्नाम पर्वतः। त्रीणि तस्य तु श्रृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम् ॥ ५०.

आकाशात, त्याच्या उत्तरेला, शृंगवान नावाचा पर्वत आहे; त्याला तीन शिखरे असून ती जणू आकाशाला स्पर्श करतात.

तैश्चापि श्रृङ्गवान्नाम सर्वतश्चैव विश्रुतः। एकमार्गश्च विस्तारो विष्कम्भश्चापि कीर्तितः ॥ ५०.

ही शिखरे असल्यामुळे तो सर्वत्र शृंगवान म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याला एकच मार्ग, रुंदी आणि विस्तार सांगितला आहे.

तस्य वै सर्वतः श्रृङ्गं मध्यमन्तद्धिरण्मयम्। दक्षिणं राजतञ्चैव श्रृङ्गं तु स्फटिकप्रभम् ॥ ५०.

त्याच्या सर्व शिखरांपैकी मधले शिखर सोन्याचे आहे; दक्षिणेकडचे शिखर चांदीचे आहे आणि ते शिखर स्फटिकासारखे चमकत आहे.

सर्वरत्नमयं चैकं श्रृङ्गमुत्तरमुत्तमम्। एवं कूटैस्रिभिः शैलैः श्रृङ्गवानिति विश्रुतः ॥ ५०.

उत्तर दिशेतील आणि सर्वात उंच शिखर सर्व रत्नांनी बनलेले आहे; अशा शिखरांमुळे तो शृंगवान म्हणून प्रसिद्ध आहे.

यत्तद्विषुवतं श्रृङ्गन्तदर्कः प्रतिपद्यते। शरद्वसन्तयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः। अहस्तुल्यामथो रात्रिं करोति तिमिरापहः ॥ ५०.

जे शिखर विषुववृत्तावर आहे, तिथे सूर्य पोहोचतो; शरद आणि वसंत यांच्या मध्ये तो मधला मार्ग घेतो, दिवस-रात्र सारखी करतो आणि अंधार दूर करतो.

हरिताश्च हया दिव्यास्ते नियुक्ता महारथे। अनुलिप्ता इवाभान्ति पझरक्तैर्गभस्तिभिः ॥ ५०.

हिरवे रंगाचे दिव्य घोडे त्या महान रथाला जोडलेले आहेत; सूर्याच्या किरणांनी ते जणू लाल रंगाने लिपलेले भासतात.

मेषान्ते च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः । मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहोरात्रिश्च तावती ॥ ५०.

मेषाच्या शेवटी आणि तुला राशीच्या शेवटी, सूर्याच्या उदयानंतर पंधरा मुहूर्त मोजले जातात आणि तेव्हा दिवस-रात्र सारखी असते.

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमांशगतो भवेत् । विशाखानां तथा ज्ञेयश्चतुर्थांशे निशाकरः॥ ५०.

जेव्हा सूर्य कृतिका नक्षत्राच्या पहिल्या अंशात असतो, आणि तसाच चंद्र विशाखा नक्षत्राच्या चौथ्या अंशात असतो, हे ओळखावे.

विशाखायां यदा सूर्य श्च्रतेंऽशं तृतीयकम्। तदा चन्द्रं विजानीयात् कृत्तिकाशिरसि स्थितम् ॥ ५०.

जेव्हा सूर्य विशाखा नक्षत्राच्या तिसऱ्या अंशात असतो, तेव्हा चंद्र कृतिका नक्षत्राच्या शिरोभागी आहे, असे समजावे.

विषुवन्तं तदा विद्यादेवमाहुर्महर्षयः। सूर्येण विषुवं विद्यात् कालं सोमेन लक्षयेत् ॥ ५०.

त्या वेळी विषुवत् ओळखावे, असे महर्षी म्हणतात; सूर्यामुळे विषुवत् आणि चंद्रामुळे काळ ओळखावा.

समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवद्भवेत्। तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवत्यपि। ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम् ॥ ५०.

जेव्हा दिवस-रात्र सारखी असते, तेव्हा ते विषुवत् असते; त्या वेळी पितरांना आणि विशेषतः ब्राह्मणांना दान द्यावे, कारण हेच देवतेसाठीचे श्रेष्ठ काळ आहे.

ऊनरात्राधिमासौ च कलाकाष्ठामुहूर्त्तकाः। पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च। सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमति स्तथा ॥ ५०.

लहान रात्रीचे महिने, अधिक मास, कला, काष्ठा, मुहूर्त, पौर्णिमा आणि अमावस्या, तसेच सिनीवाळी, कुहू, राका आणि अनुमती हे ओळखावे.

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश्चायनमुत्तरं स्यात्। नभो नभश्योऽथ इषुः सहोर्जः सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात् ॥ ५०.

तप, तपस्या, मधु, माधव, शुक्र, शुचि ही उत्तरायणाची नावे आहेत; नभ, नभस्य, इषु, सह, सहस्य आणि अविति ही दक्षिणायनाची नावे आहेत.

संवत्सरास्ततो ज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रब्मणः सुताः। तस्मात्तु ऋतवो ज्ञेया ऋतवो ह्यन्तराः स्मृताः ॥ ५०.

त्या पासून वर्षे ओळखावीत, आणि ब्रह्माच्या पाच वर्षांना त्याची संतती म्हणतात. त्यांच्यापासून ऋतू ओळखावेत, कारण ऋतू हे मधले काळ मानले जातात.

तस्मादनुमुखा ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः. तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदैवहितं सदा ॥ ५०.

त्यापासून अमावस्या या चंद्राच्या पर्वांची सुरुवात समजावी. त्याचप्रमाणे, विषुव हे नेहमी पितरांना आणि देवांना हितकारक आहे असे समजावे.

एवं ज्ञात्वा न मुह्येत दैवे पित्र्ये च मानवः। तस्मात् स्मृतं प्रजानां वै विषुवत्सर्वगं सदा ॥ ५०.

असे समजून घेतल्यावर, मनुष्य देव आणि पितरांच्या कर्मांबद्दल गोंधळत नाही. म्हणून, विषुव हे सर्व जीवांसाठी समान असे कायम लक्षात ठेवले जाते.

आलोकान्तः स्मृतो लोको लोकान्तो लोक उच्यते। लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः ॥ ५०.

जिथे प्रकाश संपतो तिथपर्यंतचा भाग 'लोक' म्हणतात; त्यापुढे 'लोकांत' असे नाव आहे. तिथेच, लोकपाल हे लोक आणि लोकांत यांच्या मधोमध स्थिर आहेत.

चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्ठन्त्याभूतसम्प्लवात्। सुधामा चैव वैराजः कर्द्दमः शङ्‌कृपस्तथा। हिरण्यलोमा पर्ज्जन्यः केतुमान् जातनिश्चयः ॥ ५०.

तेथे चार महान आत्मे, म्हणजेच सुधामा, वैराज, कर्दम आणि शंक्रुप, तसेच हिरण्यलोम, पर्जन्य, केतुमान आणि जातनिश्चय, हे सर्व सृष्टीच्या प्रलयापूर्वीपासून उभे आहेत.

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निस्तन्त्रा निष्परिग्रहाः। लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम् ॥ ५०.

हे लोकपाल द्वैत, अभिमान, बंधन आणि मालकीपासून मुक्त आहेत. हे लोक आणि लोकांत यांच्या चारही दिशांना स्थिर आहेत.