वायुपुराणम्

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमम्। सन्ध्या मुहूर्तमानन्तु ह्रासे वृद्धौ समा स्मृता ॥ ५०.

दिवसांची वाढ आणि घट योग्य क्रमाने होत असते; संध्याकाळचा काळ एक मुहूर्त मानतात, आणि वाढ-घट दोन्हींत तो सारखाच असतो.

लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तागते तु वै। प्रातस्तनः स्मृतः कालो भागस्त्वह्नः स पञ्चमः ॥ ५०.

चंद्राच्या लेखेपासून सूर्य तीन मुहूर्ते गेले की, तो काळ प्रातःस्थान म्हणतात, आणि तो दिवसाचा पाचवा भाग असतो.

तस्मात् प्रातस्तनात्कालात् त्रिमुहूर्त्तस्तु सङ्गवः। मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालाच्च सङ्गवात् ॥ ५०.

त्या प्रातःस्थान काळानंतर तीन मुहूर्तांनी संगव काळ येतो; आणि त्यानंतर पुन्हा तीन मुहूर्तांनी मध्यान्ह येतो.

तस्मान्मध्यन्दिनात् कालादपराह्न इति स्मृतः । त्रय एव मुहूर्त्तास्तु तस्मात् कालाच्च मध्यमात् ॥ ५०.

त्या मध्यान्हानंतर पुढचा काळ अपराह्न म्हणून ओळखला जातो; आणि त्या काळानंतर तीन मुहूर्तांनी मध्यम काळ येतो.

अपराह्ने व्यतीपाते काल- सायाह्न उच्यते। दशपञ्चमुहूर्त्ताद्वै मुहूर्त्तास्त्रय एव च ॥ ५०.

अपराह्न संपल्यावर जो काळ येतो, त्याला सायाह्न म्हणतात; दहावा आणि पाचवा मुहूर्त यानंतर तीन मुहूर्ते असतात.

दशपञ्चमुहूर्त्तं वै अहर्विषुवति स्मृतम्। दशपञ्चमुहूर्त्ताद्वै रात्रिन्दिवमिति स्मृतम् ॥ ५०.

दहावा आणि पाचवा मुहूर्त हा दिवसाचा विषुव मानला जातो; आणि त्याच्यापासून दिवस-रात्र मोजली जाते.

वर्ध्धते ह्रसते चैव अयने दक्षिणोत्तरे। अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते त्वहः ॥ ५०.

दक्षिणायन आणि उत्तरायण यामध्ये दिवसांची वाढ-घट होते; दिवस रात्रीला गिळतो आणि रात्र दिवसाला गिळते.

शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवन्तद्विभाव्यते। अहोरात्रं कलाश्चैव सप्त सोमः समश्रुते ॥ ५०.

शरद आणि वसंत यांच्या मध्ये विषुव मानला जातो; दिवस-रात्र आणि त्यांचे विभाग, तसेच चंद्र, सात मानले गेले आहेत.

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्याभिधीयते। द्वौ पक्षौ च भवेन्मासो द्वौ मासावन्तरावृतुः। ऋतुत्रयमयनं स्याद्द्वैऽयने वर्षमुच्यते ॥ ५०.

अशी पंधरा दिवसांची एक पक्ष मानतात; दोन पक्ष मिळून महिना होतो, दोन महिने ऋतू, तीन ऋतू आयन, आणि दोन आयन म्हणजे वर्ष.

निमेषादिकृतः कालः काष्ठाया दश पञ्च च। कलायास्त्रिंशतः काष्ठा मात्राघीतिद्वयात्मिका ॥ ५०.

निमेषापासून वेळ मोजतात; दहा आणि पाच मिळून एक काष्ठा होते, तीस काष्ठा म्हणजे एक कला, आणि दोन मात्रांनी एक माप होते.

शतघ्नैकोनकास्त्रिंशन्मात्रात्रिशत् षडुत्तरा। द्विषष्टिभाक् त्रयोविंशन्मात्रायाञ्च चला भवेत् ॥ ५०.

शंभर, एक आणि तीस मात्रांमध्ये, आणखी छत्तीस, बासष्ट भाग आणि तेवीस मात्रांचा मिळून चालणारे माप तयार होते.

चत्वारिंशत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतिः। सप्ततिञ्चापि तत्रैव नवतिं विद्धि निस्वये ॥ ५०.

चाळीस हजार आणि आठशे वीज चमकतात; त्यातच सत्तर आणि नव्वद शांत (निस्वय) असतात, हे जाण.

चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युतौ वैधसंयुगे। चरांशो ह्येष विज्ञेयो नालिका चात्र कारणम् ॥ ५०.

वैदिक यज्ञातील वीजा चारशे असतात असे सांगितले जाते; हेच चालणारे प्रमाण आहे आणि नाळिका हे माप आहे.

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः। निश्चयः सर्वकालस्य युग इत्यभिधीयते ॥ ५०.

संवत्सर वगैरे पाच, ऋषींनी चार प्रकारे ठरवले आहेत; सर्व काळाचा निश्चित अर्थ युग असे म्हणतात.

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः। पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालस्तु परिसंज्ञितः ॥ ५०.

पहिला संवत्सर, दुसरा परिवत्सर, तिसरा इद्वत्सर, चौथा अनुवत्सर आणि पाचवा वत्सर; हे सर्व काळाची नावे आहेत.

विंशशतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगम्। एतान्यष्टादशस्त्रिंशदुदयो भास्करस्य च ॥ ५०.

सूर्याच्या एका युगात वीसशे पूर्ण पर्वदिवस असतात; आणि सूर्याचा उदय अठ्ठावीस वेळा बत्तीस होतो.

ऋतवस्त्रिंशतः सौरा अयनानि दशैव तु। पञ्चत्रिंशत् शतं चापि षष्टिर्मासाश्च भास्करः ॥ ५०.

सूर्याच्या तीस ऋतु आहेत आणि दहा अयनं आहेत; तसेच सूर्याचे तीन हजार पाचशे साठ महिने आहेत.

त्रिंशदेव त्वहोरात्रं स तु मासश्च भास्करः। एकषष्टिस्त्वहोरात्रा दनुरेको निभाव्यते ॥ ५०.

सूर्याचा एक महिना तीस दिवस-रात्रांचा असतो; आणि एकसष्ट दिवस-रात्र म्हणजे एक राशी मानली जाते.

अह्नान्तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत्। मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयं भुवनस्य तु ॥ ५०.

वर्षात शंभराच्या तीनशे त्र्याऐंशी दिवस जास्त असतात; हेच चित्रभानूचे जगासाठीचे प्रमाण समजावे.

सौरसौम्यं तु विज्ञेयं नक्षत्रं सावनं तथा। नामान्येतानि चत्वारि यैः पुराणं विभाव्यते ॥ ५०.

सौर, सौम्य, नक्षत्र आणि सावन अशी चार मोजणीची नावे ओळखावीत; या चार नावांनी पुराण सांगितले जाते.

खे तस्योत्तरतश्चैव श्रृङ्गवान्नाम पर्वतः। त्रीणि तस्य तु श्रृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम् ॥ ५०.

आकाशात, त्याच्या उत्तरेला, शृंगवान नावाचा पर्वत आहे; त्याला तीन शिखरे असून ती जणू आकाशाला स्पर्श करतात.

तैश्चापि श्रृङ्गवान्नाम सर्वतश्चैव विश्रुतः। एकमार्गश्च विस्तारो विष्कम्भश्चापि कीर्तितः ॥ ५०.

ही शिखरे असल्यामुळे तो सर्वत्र शृंगवान म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्याला एकच मार्ग, रुंदी आणि विस्तार सांगितला आहे.

तस्य वै सर्वतः श्रृङ्गं मध्यमन्तद्धिरण्मयम्। दक्षिणं राजतञ्चैव श्रृङ्गं तु स्फटिकप्रभम् ॥ ५०.

त्याच्या सर्व शिखरांपैकी मधले शिखर सोन्याचे आहे; दक्षिणेकडचे शिखर चांदीचे आहे आणि ते शिखर स्फटिकासारखे चमकत आहे.

सर्वरत्नमयं चैकं श्रृङ्गमुत्तरमुत्तमम्। एवं कूटैस्रिभिः शैलैः श्रृङ्गवानिति विश्रुतः ॥ ५०.

उत्तर दिशेतील आणि सर्वात उंच शिखर सर्व रत्नांनी बनलेले आहे; अशा शिखरांमुळे तो शृंगवान म्हणून प्रसिद्ध आहे.

यत्तद्विषुवतं श्रृङ्गन्तदर्कः प्रतिपद्यते। शरद्वसन्तयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः। अहस्तुल्यामथो रात्रिं करोति तिमिरापहः ॥ ५०.

जे शिखर विषुववृत्तावर आहे, तिथे सूर्य पोहोचतो; शरद आणि वसंत यांच्या मध्ये तो मधला मार्ग घेतो, दिवस-रात्र सारखी करतो आणि अंधार दूर करतो.

हरिताश्च हया दिव्यास्ते नियुक्ता महारथे। अनुलिप्ता इवाभान्ति पझरक्तैर्गभस्तिभिः ॥ ५०.

हिरवे रंगाचे दिव्य घोडे त्या महान रथाला जोडलेले आहेत; सूर्याच्या किरणांनी ते जणू लाल रंगाने लिपलेले भासतात.

मेषान्ते च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः । मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहोरात्रिश्च तावती ॥ ५०.

मेषाच्या शेवटी आणि तुला राशीच्या शेवटी, सूर्याच्या उदयानंतर पंधरा मुहूर्त मोजले जातात आणि तेव्हा दिवस-रात्र सारखी असते.

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमांशगतो भवेत् । विशाखानां तथा ज्ञेयश्चतुर्थांशे निशाकरः॥ ५०.

जेव्हा सूर्य कृतिका नक्षत्राच्या पहिल्या अंशात असतो, आणि तसाच चंद्र विशाखा नक्षत्राच्या चौथ्या अंशात असतो, हे ओळखावे.

विशाखायां यदा सूर्य श्च्रतेंऽशं तृतीयकम्। तदा चन्द्रं विजानीयात् कृत्तिकाशिरसि स्थितम् ॥ ५०.

जेव्हा सूर्य विशाखा नक्षत्राच्या तिसऱ्या अंशात असतो, तेव्हा चंद्र कृतिका नक्षत्राच्या शिरोभागी आहे, असे समजावे.