वायुपुराणम्

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह। अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः ॥ ५०.

नक्षत्र, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह, हे सर्व लोकालोक पर्वताच्या आतला भाग उजळून टाकतात.

एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्त्वतः परम्। लोकालोक एकधा तु निरालोकस्त्वनेकधा ॥ ५०.

इथपर्यंतच लोक आहे; त्यापलीकडे अंधार आहे. लोकालोक पर्वत एकच आहे, पण अंधार अनेक प्रकारचा आहे.

लोकालोकन्तु सन्धत्ते यस्मात् सूर्यः परिग्रहम्। तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् । उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम् ॥ ५०.

सूर्य ज्या ठिकाणी लोकालोक पर्वताभोवती फिरतो, त्यामुळेच त्याला सीमारेषा मिळते. म्हणून उषा आणि दिवस यातील अंतर 'संध्या' असे म्हणतात. उषा ही ऋषी रात्री मानतात आणि दिवसाची सुरुवात 'व्युष्टि' असे ओळखतात.

सूर्यं हि ग्रसमानानां सन्ध्याकाले हि रक्षसाम्। प्रजापतिनियोगेन शापस्तेषां दुरात्मनाम् । अक्षयत्वञ्च देहस्य प्रापिता मरणं तथा ॥ ५०.

संध्येच्या वेळी, जेव्हा राक्षस सूर्याला गिळायचा प्रयत्न करतात, तेव्हा प्रजापतीच्या आज्ञेने त्या दुष्टांना शाप मिळतो—त्यांना देहाचे अमरत्व आणि मृत्यू दोन्ही प्राप्त होतात.

तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः। प्रार्थयन्ति सहस्रांशुमुदयन्ति दिने दिने। तापयन्तो दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥ ५०.

मंदेह नावाचे तीन कोटी राक्षस प्रसिद्ध आहेत; ते रोज सूर्याच्या शोधात असतात, दुष्टांना त्रास देतात आणि सूर्याला गिळण्याची इच्छा धरतात.

अथ सूर्यस्य तेषाञ्च युद्धमासीत् सुदारुणम्। ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्मणाश्चैव सत्तमाः। सन्ध्येति समुपासन्तः क्षेपयन्ति महाजलम् ॥ ५०.

मग सूर्य आणि त्या राक्षसांमध्ये भयंकर युद्ध होते; त्यानंतर ब्रह्मा, देव आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण संध्याकाळी उपासना करून मोठ्या प्रमाणात जल अर्पण करतात.

ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्। तेन दह्यन्ति ते दैत्या वज्रभूतेन वारिणा ॥ ५०.

ॐकार आणि गायत्री मंत्राने अभिमंत्रित केलेले ते जल, वज्रासारखे कठीण होऊन त्या दैत्यांना जाळून टाकते.

ततः पुनर्महातेजा महाद्युतिपराक्रमः. योजनानां सह स्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् ॥ ५०.

मग तो तेजस्वी आणि प्रचंड सामर्थ्य असलेला, किरणांसह शंभर योजन उंच वर चढतो.

ततः प्रयाति भगवान् ब्राह्मणैः परिवारितः। वालखिल्यैश्च मुनिभिः कृतार्थैः समरीचिभिः ॥ ५०.

मग तो भगवंत ब्राह्मण आणि सिद्ध झालेले वाळखिल्य ऋषी यांच्या वेढ्यात, किरणांसारखा तेजस्वी पुढे जातो.

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत् कलान्तम् । त्रिंशत् कलाश्चैव भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ॥ ५०.

दहा आणि पाच निमेष मिळून एक काष्ठा होते, तीस काष्ठा मिळून एक कला होते; तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि असे तीस मुहूर्त मिळून दिवस-रात्र पूर्ण होते.

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमम्। सन्ध्या मुहूर्तमानन्तु ह्रासे वृद्धौ समा स्मृता ॥ ५०.

दिवसांची वाढ आणि घट योग्य क्रमाने होत असते; संध्याकाळचा काळ एक मुहूर्त मानतात, आणि वाढ-घट दोन्हींत तो सारखाच असतो.

लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तागते तु वै। प्रातस्तनः स्मृतः कालो भागस्त्वह्नः स पञ्चमः ॥ ५०.

चंद्राच्या लेखेपासून सूर्य तीन मुहूर्ते गेले की, तो काळ प्रातःस्थान म्हणतात, आणि तो दिवसाचा पाचवा भाग असतो.

तस्मात् प्रातस्तनात्कालात् त्रिमुहूर्त्तस्तु सङ्गवः। मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालाच्च सङ्गवात् ॥ ५०.

त्या प्रातःस्थान काळानंतर तीन मुहूर्तांनी संगव काळ येतो; आणि त्यानंतर पुन्हा तीन मुहूर्तांनी मध्यान्ह येतो.

तस्मान्मध्यन्दिनात् कालादपराह्न इति स्मृतः । त्रय एव मुहूर्त्तास्तु तस्मात् कालाच्च मध्यमात् ॥ ५०.

त्या मध्यान्हानंतर पुढचा काळ अपराह्न म्हणून ओळखला जातो; आणि त्या काळानंतर तीन मुहूर्तांनी मध्यम काळ येतो.

अपराह्ने व्यतीपाते काल- सायाह्न उच्यते। दशपञ्चमुहूर्त्ताद्वै मुहूर्त्तास्त्रय एव च ॥ ५०.

अपराह्न संपल्यावर जो काळ येतो, त्याला सायाह्न म्हणतात; दहावा आणि पाचवा मुहूर्त यानंतर तीन मुहूर्ते असतात.

दशपञ्चमुहूर्त्तं वै अहर्विषुवति स्मृतम्। दशपञ्चमुहूर्त्ताद्वै रात्रिन्दिवमिति स्मृतम् ॥ ५०.

दहावा आणि पाचवा मुहूर्त हा दिवसाचा विषुव मानला जातो; आणि त्याच्यापासून दिवस-रात्र मोजली जाते.

वर्ध्धते ह्रसते चैव अयने दक्षिणोत्तरे। अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते त्वहः ॥ ५०.

दक्षिणायन आणि उत्तरायण यामध्ये दिवसांची वाढ-घट होते; दिवस रात्रीला गिळतो आणि रात्र दिवसाला गिळते.

शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवन्तद्विभाव्यते। अहोरात्रं कलाश्चैव सप्त सोमः समश्रुते ॥ ५०.

शरद आणि वसंत यांच्या मध्ये विषुव मानला जातो; दिवस-रात्र आणि त्यांचे विभाग, तसेच चंद्र, सात मानले गेले आहेत.

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्याभिधीयते। द्वौ पक्षौ च भवेन्मासो द्वौ मासावन्तरावृतुः। ऋतुत्रयमयनं स्याद्द्वैऽयने वर्षमुच्यते ॥ ५०.

अशी पंधरा दिवसांची एक पक्ष मानतात; दोन पक्ष मिळून महिना होतो, दोन महिने ऋतू, तीन ऋतू आयन, आणि दोन आयन म्हणजे वर्ष.

निमेषादिकृतः कालः काष्ठाया दश पञ्च च। कलायास्त्रिंशतः काष्ठा मात्राघीतिद्वयात्मिका ॥ ५०.

निमेषापासून वेळ मोजतात; दहा आणि पाच मिळून एक काष्ठा होते, तीस काष्ठा म्हणजे एक कला, आणि दोन मात्रांनी एक माप होते.

शतघ्नैकोनकास्त्रिंशन्मात्रात्रिशत् षडुत्तरा। द्विषष्टिभाक् त्रयोविंशन्मात्रायाञ्च चला भवेत् ॥ ५०.

शंभर, एक आणि तीस मात्रांमध्ये, आणखी छत्तीस, बासष्ट भाग आणि तेवीस मात्रांचा मिळून चालणारे माप तयार होते.

चत्वारिंशत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतिः। सप्ततिञ्चापि तत्रैव नवतिं विद्धि निस्वये ॥ ५०.

चाळीस हजार आणि आठशे वीज चमकतात; त्यातच सत्तर आणि नव्वद शांत (निस्वय) असतात, हे जाण.

चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युतौ वैधसंयुगे। चरांशो ह्येष विज्ञेयो नालिका चात्र कारणम् ॥ ५०.

वैदिक यज्ञातील वीजा चारशे असतात असे सांगितले जाते; हेच चालणारे प्रमाण आहे आणि नाळिका हे माप आहे.

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः। निश्चयः सर्वकालस्य युग इत्यभिधीयते ॥ ५०.

संवत्सर वगैरे पाच, ऋषींनी चार प्रकारे ठरवले आहेत; सर्व काळाचा निश्चित अर्थ युग असे म्हणतात.

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः। पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालस्तु परिसंज्ञितः ॥ ५०.

पहिला संवत्सर, दुसरा परिवत्सर, तिसरा इद्वत्सर, चौथा अनुवत्सर आणि पाचवा वत्सर; हे सर्व काळाची नावे आहेत.

विंशशतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगम्। एतान्यष्टादशस्त्रिंशदुदयो भास्करस्य च ॥ ५०.

सूर्याच्या एका युगात वीसशे पूर्ण पर्वदिवस असतात; आणि सूर्याचा उदय अठ्ठावीस वेळा बत्तीस होतो.

ऋतवस्त्रिंशतः सौरा अयनानि दशैव तु। पञ्चत्रिंशत् शतं चापि षष्टिर्मासाश्च भास्करः ॥ ५०.

सूर्याच्या तीस ऋतु आहेत आणि दहा अयनं आहेत; तसेच सूर्याचे तीन हजार पाचशे साठ महिने आहेत.

त्रिंशदेव त्वहोरात्रं स तु मासश्च भास्करः। एकषष्टिस्त्वहोरात्रा दनुरेको निभाव्यते ॥ ५०.

सूर्याचा एक महिना तीस दिवस-रात्रांचा असतो; आणि एकसष्ट दिवस-रात्र म्हणजे एक राशी मानली जाते.

अह्नान्तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत्। मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयं भुवनस्य तु ॥ ५०.

वर्षात शंभराच्या तीनशे त्र्याऐंशी दिवस जास्त असतात; हेच चित्रभानूचे जगासाठीचे प्रमाण समजावे.