वायुपुराणम्

त्रिंशन्मुहूर्त्ताने वाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः ॥ ५०.

तीस मुहूर्ते ध्रुव तिथेच फिरत राहतो, त्यामुळे दिवस-रात्र होत असतात; त्या दोन्ही काठांमध्ये तो वर्तुळाकार फिरतो.

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्त्तते। ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परिवर्त्तते ॥ ५०.

मडकीकाराच्या चाकाचा नाभी जशी तिथेच स्थिर राहते, तसाच तो ध्रुवही तिथेच फिरतो, हे समजून घ्यावे.

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु। दिवा नक्तञ्च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः ॥ ५०.

त्या दोन काठांमध्ये वर्तुळे फिरताना, सूर्याची गती कधी मंद, कधी वेगवान अशी दिवस-रात्री बदलत असते.

उत्तरे प्रक्रमे त्विन्दो र्दिवा मन्दा गतिः स्मृता। तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः ॥ ५०.

उत्तर मार्गात, दिवसा सूर्याची गती मंद असते असे मानले जाते; आणि रात्री त्याची गती वेगवान असते.

दक्षिणे प्रक्रमे चैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं वै मन्दा चापि तथा स्मृता ॥ ५०.

दक्षिण मार्गात मात्र, दिवसा सूर्याची गती जलद असते आणि रात्री ती मंद असते असे सांगितले आहे.

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु। तथा विचरते मार्गं समेन विषमेण च ॥ ५०.

अशा गतीच्या फरकामुळे दिवस आणि रात्र विभागली जातात, आणि मार्ग कधी सम, कधी असम असा चालतो.

लोकालोके स्थिता ये ते लोकपालाश्चतुर्दिशम्। अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु । भजन्नसावहोरात्रमेवङ्गतिविशेषणैः ॥ ५०.

लोकालोक पर्वतात चारही दिशांना असलेले लोकपाल, त्यांच्यावरून अगस्त्य वेगाने फिरतो आणि या गतीच्या भेदाने दिवस-रात्र विभागतो.

दक्षिणे नागवीथ्यायां लोकालोकस्य चोत्तरम्। लोकसन्तारको ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ५०.

दक्षिण नागमार्गात आणि लोकालोक पर्वताच्या उत्तरेला, हा लोकांचा पोशिंदा वैश्वानरपथाच्या बाहेर आहे.

पृष्ठे यावत् प्रभा सौही पुरस्तात् सम्प्रकाशते। पार्श्वयोः पृष्ठतस्तावल्लोकालोकस्य सर्वतः ॥ ५०.

ज्यावेळी प्रकाश मागे असतो, तेव्हा तो पुढे दिसतो; तसाच तो दोन्ही बाजूंना आणि मागे, साऱ्या लोकालोकात पसरतो.

योजनानां सहस्राणि दशोर्द्द्वन्तूच्छ्रितो गिरिः। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः ॥ ५०.

दहा हजार योजन उंच असा पर्वत उभा आहे; त्याभोवती प्रकाश आणि अंधार पूर्ण वर्तुळात पसरले आहेत.

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह। अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः ॥ ५०.

नक्षत्र, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह, हे सर्व लोकालोक पर्वताच्या आतला भाग उजळून टाकतात.

एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्त्वतः परम्। लोकालोक एकधा तु निरालोकस्त्वनेकधा ॥ ५०.

इथपर्यंतच लोक आहे; त्यापलीकडे अंधार आहे. लोकालोक पर्वत एकच आहे, पण अंधार अनेक प्रकारचा आहे.

लोकालोकन्तु सन्धत्ते यस्मात् सूर्यः परिग्रहम्। तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् । उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम् ॥ ५०.

सूर्य ज्या ठिकाणी लोकालोक पर्वताभोवती फिरतो, त्यामुळेच त्याला सीमारेषा मिळते. म्हणून उषा आणि दिवस यातील अंतर 'संध्या' असे म्हणतात. उषा ही ऋषी रात्री मानतात आणि दिवसाची सुरुवात 'व्युष्टि' असे ओळखतात.

सूर्यं हि ग्रसमानानां सन्ध्याकाले हि रक्षसाम्। प्रजापतिनियोगेन शापस्तेषां दुरात्मनाम् । अक्षयत्वञ्च देहस्य प्रापिता मरणं तथा ॥ ५०.

संध्येच्या वेळी, जेव्हा राक्षस सूर्याला गिळायचा प्रयत्न करतात, तेव्हा प्रजापतीच्या आज्ञेने त्या दुष्टांना शाप मिळतो—त्यांना देहाचे अमरत्व आणि मृत्यू दोन्ही प्राप्त होतात.

तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः। प्रार्थयन्ति सहस्रांशुमुदयन्ति दिने दिने। तापयन्तो दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥ ५०.

मंदेह नावाचे तीन कोटी राक्षस प्रसिद्ध आहेत; ते रोज सूर्याच्या शोधात असतात, दुष्टांना त्रास देतात आणि सूर्याला गिळण्याची इच्छा धरतात.

अथ सूर्यस्य तेषाञ्च युद्धमासीत् सुदारुणम्। ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्मणाश्चैव सत्तमाः। सन्ध्येति समुपासन्तः क्षेपयन्ति महाजलम् ॥ ५०.

मग सूर्य आणि त्या राक्षसांमध्ये भयंकर युद्ध होते; त्यानंतर ब्रह्मा, देव आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण संध्याकाळी उपासना करून मोठ्या प्रमाणात जल अर्पण करतात.

ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्। तेन दह्यन्ति ते दैत्या वज्रभूतेन वारिणा ॥ ५०.

ॐकार आणि गायत्री मंत्राने अभिमंत्रित केलेले ते जल, वज्रासारखे कठीण होऊन त्या दैत्यांना जाळून टाकते.

ततः पुनर्महातेजा महाद्युतिपराक्रमः. योजनानां सह स्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् ॥ ५०.

मग तो तेजस्वी आणि प्रचंड सामर्थ्य असलेला, किरणांसह शंभर योजन उंच वर चढतो.

ततः प्रयाति भगवान् ब्राह्मणैः परिवारितः। वालखिल्यैश्च मुनिभिः कृतार्थैः समरीचिभिः ॥ ५०.

मग तो भगवंत ब्राह्मण आणि सिद्ध झालेले वाळखिल्य ऋषी यांच्या वेढ्यात, किरणांसारखा तेजस्वी पुढे जातो.

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत् कलान्तम् । त्रिंशत् कलाश्चैव भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ॥ ५०.

दहा आणि पाच निमेष मिळून एक काष्ठा होते, तीस काष्ठा मिळून एक कला होते; तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि असे तीस मुहूर्त मिळून दिवस-रात्र पूर्ण होते.

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमम्। सन्ध्या मुहूर्तमानन्तु ह्रासे वृद्धौ समा स्मृता ॥ ५०.

दिवसांची वाढ आणि घट योग्य क्रमाने होत असते; संध्याकाळचा काळ एक मुहूर्त मानतात, आणि वाढ-घट दोन्हींत तो सारखाच असतो.

लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तागते तु वै। प्रातस्तनः स्मृतः कालो भागस्त्वह्नः स पञ्चमः ॥ ५०.

चंद्राच्या लेखेपासून सूर्य तीन मुहूर्ते गेले की, तो काळ प्रातःस्थान म्हणतात, आणि तो दिवसाचा पाचवा भाग असतो.

तस्मात् प्रातस्तनात्कालात् त्रिमुहूर्त्तस्तु सङ्गवः। मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालाच्च सङ्गवात् ॥ ५०.

त्या प्रातःस्थान काळानंतर तीन मुहूर्तांनी संगव काळ येतो; आणि त्यानंतर पुन्हा तीन मुहूर्तांनी मध्यान्ह येतो.

तस्मान्मध्यन्दिनात् कालादपराह्न इति स्मृतः । त्रय एव मुहूर्त्तास्तु तस्मात् कालाच्च मध्यमात् ॥ ५०.

त्या मध्यान्हानंतर पुढचा काळ अपराह्न म्हणून ओळखला जातो; आणि त्या काळानंतर तीन मुहूर्तांनी मध्यम काळ येतो.

अपराह्ने व्यतीपाते काल- सायाह्न उच्यते। दशपञ्चमुहूर्त्ताद्वै मुहूर्त्तास्त्रय एव च ॥ ५०.

अपराह्न संपल्यावर जो काळ येतो, त्याला सायाह्न म्हणतात; दहावा आणि पाचवा मुहूर्त यानंतर तीन मुहूर्ते असतात.

दशपञ्चमुहूर्त्तं वै अहर्विषुवति स्मृतम्। दशपञ्चमुहूर्त्ताद्वै रात्रिन्दिवमिति स्मृतम् ॥ ५०.

दहावा आणि पाचवा मुहूर्त हा दिवसाचा विषुव मानला जातो; आणि त्याच्यापासून दिवस-रात्र मोजली जाते.

वर्ध्धते ह्रसते चैव अयने दक्षिणोत्तरे। अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिस्तु ग्रसते त्वहः ॥ ५०.

दक्षिणायन आणि उत्तरायण यामध्ये दिवसांची वाढ-घट होते; दिवस रात्रीला गिळतो आणि रात्र दिवसाला गिळते.

शरद्वसन्तयोर्मध्ये विषुवन्तद्विभाव्यते। अहोरात्रं कलाश्चैव सप्त सोमः समश्रुते ॥ ५०.

शरद आणि वसंत यांच्या मध्ये विषुव मानला जातो; दिवस-रात्र आणि त्यांचे विभाग, तसेच चंद्र, सात मानले गेले आहेत.

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्याभिधीयते। द्वौ पक्षौ च भवेन्मासो द्वौ मासावन्तरावृतुः। ऋतुत्रयमयनं स्याद्द्वैऽयने वर्षमुच्यते ॥ ५०.

अशी पंधरा दिवसांची एक पक्ष मानतात; दोन पक्ष मिळून महिना होतो, दोन महिने ऋतू, तीन ऋतू आयन, आणि दोन आयन म्हणजे वर्ष.