वायुपुराणम्

एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते। एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलं हि तत् ॥ ५०.

आणि त्यात अजून एकवीस योजना जोडल्यावर, हेच त्या मंडळाचे मोजमाप योजनांनी जाहीर केले आहे.

विष्कम्भो मण्डलस्यैष तिर्यक् स तु विधीयते। प्रत्यहञ्चरते तानि सूर्यो वै मण्डलक्रमम् ॥ ५०.

हेच त्या मंडळाचा व्यास आहे, म्हणजे आडवे माप; सूर्य रोज या मंडळांमध्ये ठराविक क्रमाने फिरतो.

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते। दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्त्तते ॥ ५०.

मडक्याच्या चाकासारखे, ते जिथे थांबते तिथे पटकन वळते, तसेच सूर्य दक्षिणेकडील वळणावर झपाट्याने परत फिरतो.

तस्मात् प्रकृष्टां भूमिञ्च कालेनाल्पेन गच्छति। सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्त्तेर्दक्षिणोत्तरे ॥ ५०.

म्हणून सूर्य थोड्या वेळात मोठा भूभाग पार करतो—दक्षिण आणि उत्तर संक्रांतीच्या वेळी, बारा मुहूर्तांत तो वेगाने जातो.

त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्नानुचरते रविः। मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ ५०.

सूर्य दिवसा साडेतेरा नक्षत्रे पार करतो; रात्री तोच मार्ग अठरा मुहूर्तांत पार करतो.

कुलालचक्रमध्यस्तु यथा मन्दं प्रसर्पति। तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ॥ ५०.

मडक्याच्या चाकाचा मध्य भाग जसा हळू हळू फिरतो, तसाच सूर्य उत्तरायणात मंद गतीने पुढे सरकतो.

त्रयोदशार्द्धमर्द्धेन ऋक्षाणां चरते रविः। तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमिल्पां निगच्छति ॥ ५०.

सूर्य साडेतेरा नक्षत्रे अर्ध्या गतीने पार करतो; म्हणूनच तो पृथ्वीचा मोठा भाग जास्त वेळात पार करतो.

अष्टादशमुहूर्त्तैस्तु उत्तरायणपश्चिमम्। अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः ॥ ५०.

अठरा मुहूर्तांनी, उत्तरायणाचा पश्चिमेकडील दिवस होतो, आणि सूर्य मंद गतीने तिथे मार्गक्रमण करतो.

त्रयोदशार्द्धमर्धेन ऋक्षाणाञ्चरते रविः। मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ ५०.

सूर्य साडेतेरा नक्षत्रे अर्ध्या गतीने पार करतो; रात्रीही तोच मार्ग अठरा मुहूर्तांत पार करतो.

ततो मन्दतरं ताभ्याञ्चक्रं भ्रमति वै यथा। मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै यथा ॥ ५०.

त्या दोन काठांमध्ये ते चक्र मंद गतीने फिरते, जणू काही मातीचा गोळा मधोमध ठेवला असता जसा हलतो, तसा तो स्थिर ध्रुवही तिथेच फिरतो.

त्रिंशन्मुहूर्त्ताने वाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः ॥ ५०.

तीस मुहूर्ते ध्रुव तिथेच फिरत राहतो, त्यामुळे दिवस-रात्र होत असतात; त्या दोन्ही काठांमध्ये तो वर्तुळाकार फिरतो.

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्त्तते। ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परिवर्त्तते ॥ ५०.

मडकीकाराच्या चाकाचा नाभी जशी तिथेच स्थिर राहते, तसाच तो ध्रुवही तिथेच फिरतो, हे समजून घ्यावे.

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु। दिवा नक्तञ्च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः ॥ ५०.

त्या दोन काठांमध्ये वर्तुळे फिरताना, सूर्याची गती कधी मंद, कधी वेगवान अशी दिवस-रात्री बदलत असते.

उत्तरे प्रक्रमे त्विन्दो र्दिवा मन्दा गतिः स्मृता। तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः ॥ ५०.

उत्तर मार्गात, दिवसा सूर्याची गती मंद असते असे मानले जाते; आणि रात्री त्याची गती वेगवान असते.

दक्षिणे प्रक्रमे चैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं वै मन्दा चापि तथा स्मृता ॥ ५०.

दक्षिण मार्गात मात्र, दिवसा सूर्याची गती जलद असते आणि रात्री ती मंद असते असे सांगितले आहे.

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु। तथा विचरते मार्गं समेन विषमेण च ॥ ५०.

अशा गतीच्या फरकामुळे दिवस आणि रात्र विभागली जातात, आणि मार्ग कधी सम, कधी असम असा चालतो.

लोकालोके स्थिता ये ते लोकपालाश्चतुर्दिशम्। अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु । भजन्नसावहोरात्रमेवङ्गतिविशेषणैः ॥ ५०.

लोकालोक पर्वतात चारही दिशांना असलेले लोकपाल, त्यांच्यावरून अगस्त्य वेगाने फिरतो आणि या गतीच्या भेदाने दिवस-रात्र विभागतो.

दक्षिणे नागवीथ्यायां लोकालोकस्य चोत्तरम्। लोकसन्तारको ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ५०.

दक्षिण नागमार्गात आणि लोकालोक पर्वताच्या उत्तरेला, हा लोकांचा पोशिंदा वैश्वानरपथाच्या बाहेर आहे.

पृष्ठे यावत् प्रभा सौही पुरस्तात् सम्प्रकाशते। पार्श्वयोः पृष्ठतस्तावल्लोकालोकस्य सर्वतः ॥ ५०.

ज्यावेळी प्रकाश मागे असतो, तेव्हा तो पुढे दिसतो; तसाच तो दोन्ही बाजूंना आणि मागे, साऱ्या लोकालोकात पसरतो.

योजनानां सहस्राणि दशोर्द्द्वन्तूच्छ्रितो गिरिः। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः ॥ ५०.

दहा हजार योजन उंच असा पर्वत उभा आहे; त्याभोवती प्रकाश आणि अंधार पूर्ण वर्तुळात पसरले आहेत.

नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह। अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः ॥ ५०.

नक्षत्र, चंद्र, सूर्य, ग्रह आणि ताऱ्यांचे समूह, हे सर्व लोकालोक पर्वताच्या आतला भाग उजळून टाकतात.

एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्त्वतः परम्। लोकालोक एकधा तु निरालोकस्त्वनेकधा ॥ ५०.

इथपर्यंतच लोक आहे; त्यापलीकडे अंधार आहे. लोकालोक पर्वत एकच आहे, पण अंधार अनेक प्रकारचा आहे.

लोकालोकन्तु सन्धत्ते यस्मात् सूर्यः परिग्रहम्। तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् । उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम् ॥ ५०.

सूर्य ज्या ठिकाणी लोकालोक पर्वताभोवती फिरतो, त्यामुळेच त्याला सीमारेषा मिळते. म्हणून उषा आणि दिवस यातील अंतर 'संध्या' असे म्हणतात. उषा ही ऋषी रात्री मानतात आणि दिवसाची सुरुवात 'व्युष्टि' असे ओळखतात.

सूर्यं हि ग्रसमानानां सन्ध्याकाले हि रक्षसाम्। प्रजापतिनियोगेन शापस्तेषां दुरात्मनाम् । अक्षयत्वञ्च देहस्य प्रापिता मरणं तथा ॥ ५०.

संध्येच्या वेळी, जेव्हा राक्षस सूर्याला गिळायचा प्रयत्न करतात, तेव्हा प्रजापतीच्या आज्ञेने त्या दुष्टांना शाप मिळतो—त्यांना देहाचे अमरत्व आणि मृत्यू दोन्ही प्राप्त होतात.

तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः। प्रार्थयन्ति सहस्रांशुमुदयन्ति दिने दिने। तापयन्तो दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥ ५०.

मंदेह नावाचे तीन कोटी राक्षस प्रसिद्ध आहेत; ते रोज सूर्याच्या शोधात असतात, दुष्टांना त्रास देतात आणि सूर्याला गिळण्याची इच्छा धरतात.

अथ सूर्यस्य तेषाञ्च युद्धमासीत् सुदारुणम्। ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्मणाश्चैव सत्तमाः। सन्ध्येति समुपासन्तः क्षेपयन्ति महाजलम् ॥ ५०.

मग सूर्य आणि त्या राक्षसांमध्ये भयंकर युद्ध होते; त्यानंतर ब्रह्मा, देव आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण संध्याकाळी उपासना करून मोठ्या प्रमाणात जल अर्पण करतात.

ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्। तेन दह्यन्ति ते दैत्या वज्रभूतेन वारिणा ॥ ५०.

ॐकार आणि गायत्री मंत्राने अभिमंत्रित केलेले ते जल, वज्रासारखे कठीण होऊन त्या दैत्यांना जाळून टाकते.

ततः पुनर्महातेजा महाद्युतिपराक्रमः. योजनानां सह स्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् ॥ ५०.

मग तो तेजस्वी आणि प्रचंड सामर्थ्य असलेला, किरणांसह शंभर योजन उंच वर चढतो.

ततः प्रयाति भगवान् ब्राह्मणैः परिवारितः। वालखिल्यैश्च मुनिभिः कृतार्थैः समरीचिभिः ॥ ५०.

मग तो भगवंत ब्राह्मण आणि सिद्ध झालेले वाळखिल्य ऋषी यांच्या वेढ्यात, किरणांसारखा तेजस्वी पुढे जातो.