वायुपुराणम्

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च। अष्टपञ्चाशतञ्चैव योजनान्यधिकानि तु ॥ ५०.

येथे ऐंशी लक्ष योजनांचे अंतर आहे, आणि त्यात आणखी अठ्ठावन्न योजनांची भर आहे.

नागवीथ्युत्तरावीथी अजवीथी च दक्षिणा। मूलं चैव तथाषाडे ह्यजवीथ्युदयास्त्रयः। अभिजित्पूर्वतः स्वातिर्नागवीथ्युदयास्त्रयः ॥ ५०.

नागविथीची उत्तरेकडील वाट, आणि अजोविथीची दक्षिणेकडील वाट, तसेच मूळ आणि आठवे नक्षत्र—ही तीन उगवण्याची ठिकाणे अजोविथीवर आहेत. अभिजितच्या पूर्वेला स्वाती आहे, आणि नागविथीवरही तीन उगवण्याची ठिकाणे आहेत.

काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्ये योजनैः पुनः। एतच्छतसहस्राणामेकत्रिंशोत्तरं शतम् ॥ ५०.

आता मी दोन्ही संक्रांतींच्या दरम्यानचे अंतर, योजनांनी किती आहे ते सांगतो—हे एक लाख एकतीस हजार योजनांचे आहे.

त्रयस्त्रिंशाधिकाश्चान्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः। काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात् प्रतिष्ठितम् ॥ ५०.

त्यात अजून तैंतीस आणि पुन्हा तितकीच, म्हणजे तैंतीस योजनांची भर आहे. अशा रीतीने, दोन्ही संक्रांतींच्या दरम्यानचे अंतर योजनांच्या टोकापासून ठरवले आहे.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अन्तरे दक्षिणोत्तरे । ते तु वक्ष्यामि सङ्ख्याय योजनैस्तन्निबोधत ॥ ५०.

आता या दोन रेषा, म्हणजे उत्तर आणि दक्षिण यांच्या मधले अंतर किती आहे, ते मी योजनांनी सांगतो—ते लक्षपूर्वक ऐका.

एकैकमन्तरन्तस्या नियुतान्येकसप्ततिः। सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततोऽन्या पञ्चसप्ततिः ॥ ५०.

त्यांच्या प्रत्येक अंतरात एकाहत्तर नियुतांची मोजणी आहे, आणि त्यात आणखी पंच्याहत्तर हजारांची भर आहे.

लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्। अभ्यन्तरन्तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ॥ ५०.

संक्रांतीच्या बाह्य आणि अंतर्गत रेषा स्मरणात ठेवाव्यात; त्यातील अंतर्गत रेषा उत्तरेकडील मार्गावर मंडळांमधून जाते.

बाह्यतो दक्षिणे चैव सततन्तु यथाक्रमम्। मण्डलानां शतं पूर्णमशीत्यधिकमुत्तरम् ॥ ५०.

बाहेरून आणि दक्षिणेकडूनही, सातत्याने आणि योग्य क्रमाने, शंभर पूर्ण मंडळे आहेत, आणि उत्तरेकडे आणखी ऐंशी मंडळे आहेत.

चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः। प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रान्निबोधत ॥ ५०.

सूर्य दक्षिणेकडेही तितकाच मार्ग चालतो; आता त्या मंडळाचे माप योजनांनी ऐका.

एकविंशद्योजनानां सहस्राणि समासतः। शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनानां प्रकीर्त्तिते ॥ ५०.

एकूण एकवीस हजार योजना, आणि त्यात पुन्हा दोनशे योजना अधिक, असे हे माप सांगितले आहे.

एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते। एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलं हि तत् ॥ ५०.

आणि त्यात अजून एकवीस योजना जोडल्यावर, हेच त्या मंडळाचे मोजमाप योजनांनी जाहीर केले आहे.

विष्कम्भो मण्डलस्यैष तिर्यक् स तु विधीयते। प्रत्यहञ्चरते तानि सूर्यो वै मण्डलक्रमम् ॥ ५०.

हेच त्या मंडळाचा व्यास आहे, म्हणजे आडवे माप; सूर्य रोज या मंडळांमध्ये ठराविक क्रमाने फिरतो.

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते। दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्त्तते ॥ ५०.

मडक्याच्या चाकासारखे, ते जिथे थांबते तिथे पटकन वळते, तसेच सूर्य दक्षिणेकडील वळणावर झपाट्याने परत फिरतो.

तस्मात् प्रकृष्टां भूमिञ्च कालेनाल्पेन गच्छति। सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्त्तेर्दक्षिणोत्तरे ॥ ५०.

म्हणून सूर्य थोड्या वेळात मोठा भूभाग पार करतो—दक्षिण आणि उत्तर संक्रांतीच्या वेळी, बारा मुहूर्तांत तो वेगाने जातो.

त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्नानुचरते रविः। मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ ५०.

सूर्य दिवसा साडेतेरा नक्षत्रे पार करतो; रात्री तोच मार्ग अठरा मुहूर्तांत पार करतो.

कुलालचक्रमध्यस्तु यथा मन्दं प्रसर्पति। तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ॥ ५०.

मडक्याच्या चाकाचा मध्य भाग जसा हळू हळू फिरतो, तसाच सूर्य उत्तरायणात मंद गतीने पुढे सरकतो.

त्रयोदशार्द्धमर्द्धेन ऋक्षाणां चरते रविः। तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमिल्पां निगच्छति ॥ ५०.

सूर्य साडेतेरा नक्षत्रे अर्ध्या गतीने पार करतो; म्हणूनच तो पृथ्वीचा मोठा भाग जास्त वेळात पार करतो.

अष्टादशमुहूर्त्तैस्तु उत्तरायणपश्चिमम्। अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः ॥ ५०.

अठरा मुहूर्तांनी, उत्तरायणाचा पश्चिमेकडील दिवस होतो, आणि सूर्य मंद गतीने तिथे मार्गक्रमण करतो.

त्रयोदशार्द्धमर्धेन ऋक्षाणाञ्चरते रविः। मुहूर्त्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ॥ ५०.

सूर्य साडेतेरा नक्षत्रे अर्ध्या गतीने पार करतो; रात्रीही तोच मार्ग अठरा मुहूर्तांत पार करतो.

ततो मन्दतरं ताभ्याञ्चक्रं भ्रमति वै यथा। मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै यथा ॥ ५०.

त्या दोन काठांमध्ये ते चक्र मंद गतीने फिरते, जणू काही मातीचा गोळा मधोमध ठेवला असता जसा हलतो, तसा तो स्थिर ध्रुवही तिथेच फिरतो.

त्रिंशन्मुहूर्त्ताने वाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः ॥ ५०.

तीस मुहूर्ते ध्रुव तिथेच फिरत राहतो, त्यामुळे दिवस-रात्र होत असतात; त्या दोन्ही काठांमध्ये तो वर्तुळाकार फिरतो.

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्त्तते। ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परिवर्त्तते ॥ ५०.

मडकीकाराच्या चाकाचा नाभी जशी तिथेच स्थिर राहते, तसाच तो ध्रुवही तिथेच फिरतो, हे समजून घ्यावे.

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु। दिवा नक्तञ्च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः ॥ ५०.

त्या दोन काठांमध्ये वर्तुळे फिरताना, सूर्याची गती कधी मंद, कधी वेगवान अशी दिवस-रात्री बदलत असते.

उत्तरे प्रक्रमे त्विन्दो र्दिवा मन्दा गतिः स्मृता। तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गतिः ॥ ५०.

उत्तर मार्गात, दिवसा सूर्याची गती मंद असते असे मानले जाते; आणि रात्री त्याची गती वेगवान असते.

दक्षिणे प्रक्रमे चैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं वै मन्दा चापि तथा स्मृता ॥ ५०.

दक्षिण मार्गात मात्र, दिवसा सूर्याची गती जलद असते आणि रात्री ती मंद असते असे सांगितले आहे.

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु। तथा विचरते मार्गं समेन विषमेण च ॥ ५०.

अशा गतीच्या फरकामुळे दिवस आणि रात्र विभागली जातात, आणि मार्ग कधी सम, कधी असम असा चालतो.

लोकालोके स्थिता ये ते लोकपालाश्चतुर्दिशम्। अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु । भजन्नसावहोरात्रमेवङ्गतिविशेषणैः ॥ ५०.

लोकालोक पर्वतात चारही दिशांना असलेले लोकपाल, त्यांच्यावरून अगस्त्य वेगाने फिरतो आणि या गतीच्या भेदाने दिवस-रात्र विभागतो.

दक्षिणे नागवीथ्यायां लोकालोकस्य चोत्तरम्। लोकसन्तारको ह्येष वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ ५०.

दक्षिण नागमार्गात आणि लोकालोक पर्वताच्या उत्तरेला, हा लोकांचा पोशिंदा वैश्वानरपथाच्या बाहेर आहे.

पृष्ठे यावत् प्रभा सौही पुरस्तात् सम्प्रकाशते। पार्श्वयोः पृष्ठतस्तावल्लोकालोकस्य सर्वतः ॥ ५०.

ज्यावेळी प्रकाश मागे असतो, तेव्हा तो पुढे दिसतो; तसाच तो दोन्ही बाजूंना आणि मागे, साऱ्या लोकालोकात पसरतो.