वायुपुराणम्

ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं भास्करस्य च। उच्छ्रायस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमनोदयम् ॥ ५०.

ग्रह, नक्षत्रे, तारे आणि सूर्य यांचे दर्शन त्याच्या उंचीच्या प्रमाणावरून ओळखता येते, त्यामुळे सूर्योदय आणि सूर्यास्त समजतात.

शुक्लच्छायोग्निरापश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी। विदूरभावादर्कस्य उद्यातस्य विरश्मिता। रक्ताबावो विरश्मित्वाद्रक्तत्वाच्चाप्यनुष्णता ॥ ५०.

पांढरी छाया म्हणजे अग्नी आणि पाणी; काळी छाया म्हणजे पृथ्वी; दूर अंतरामुळे आणि सूर्य उगवत असताना त्याचे किरण फिकट दिसतात; लालसर रंग फिकटपणामुळे आणि उष्णता नसल्यामुळे येतो.

लेखयावस्थितः सूर्यो यत्र यत्र तु दृश्यते। ऊर्द्ध्वं गतः सहस्रन्तु योजनानां स दृश्यते ॥ ५०.

सूर्य जेव्हा कड्यावर दिसतो, तेव्हा तो हजार योजन उंचीवर असल्यासारखा भासतो.

प्रभा हि सौरी पादेन अस्तङ्गच्छति भास्करे। अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात् प्रकाशते ॥ ५०.

शनीचा तेज सूर्याच्या पावलाने मावळते; रात्री ते अग्नीत प्रवेशते, म्हणून ते दूरवरून चमकत असते.

उदितस्तु पुनः सूर्यः अस्तमाग्नेयमाविशत्। संयुक्तो वह्निना सूर्यस्ततः स तपते दिवा ॥ ५०.

पुन्हा सूर्य उगवल्यावर, सूर्यास्ताच्या वेळी तो अग्नीच्या प्रदेशात प्रवेशतो; अग्नीसोबत एकत्र झाल्यावर सूर्य दिवसा प्रखरतेने तळपतो.

प्राकाश्यञ्च तथौष्ण्यञ्च सूर्याग्नेयी च तेजसी। परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ ५०.

सूर्याचे आणि अग्नीचे तेज व उष्णता, हे दोन्ही दिवसा-रात्री एकमेकांत मिसळून वाढतात.

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे। उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशते त्वपः । तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ॥ ५०.

उत्तर आणि दक्षिण या दोन्ही पृथ्वीच्या भागांत, सूर्य उगवल्यावर रात्र पाण्यात प्रवेशते; म्हणून दिवसा आणि रात्रीच्या प्रवेशामुळे पाणी तांबूस दिसते.

अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनं वै प्रविशत्यपः। तस्माच्छुक्ला भवन्त्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् ॥ ५०.

पुन्हा सूर्य मावळल्यावर, दिवस पाण्यात प्रवेशतो; त्यामुळे रात्र आणि दिवसाच्या प्रवेशामुळे पाणी स्वच्छ होते.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे। उदयास्तमनेऽर्कस्य अहोरात्रं विशत्यपः ॥ ५०.

या क्रमाने, पृथ्वीच्या उत्तर आणि दक्षिण भागांत, सूर्य उगवताना आणि मावळताना दिवस आणि रात्र पाण्यात प्रवेश करतात.

दिनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरुच्यते। तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यावेक्ष्यमहः स्मृतम् ॥ ५०.

दिवस म्हणजे सूर्यप्रकाशाचा काळ, आणि रात्र म्हणजे अंधाराचा काळ; म्हणून रात्र ठरलेली आहे आणि सूर्य दिसल्यावर दिवस मानला जातो.

एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः। त्रिंशां शकन्तु मेदिन्या मुहूर्तेनैव गच्छति ॥ ५०.

अशा प्रकारे, जेव्हा सूर्य पुष्कराच्या मध्यातून जातो, तेव्हा तो एका मुहूर्तात पृथ्वीचे तीस शाक अंतर पार करतो.

योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इमां सङ्ख्यां निबोधत। पूर्णं शतसहस्राणामेकत्रिंशत्तु सा स्मृता ॥ ५०.

मुहूर्तात किती योजनांचे अंतर असते ते ऐका: ते पूर्ण एक लक्ष एकतीस हजार योजनांचे आहे असे सांगितले आहे.

पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु। मौहूर्त्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते ॥ ५०.

त्यात अजून पन्नास हजार योजनांची भर आहे; हीच सूर्याची मुहूर्तातील गती सांगितली आहे.

एतेन गतियोगेन यदा काष्ठान्तु दक्षिणाम्। पर्य्यागच्छेत्तदादित्यो माघे काष्ठान्तमेव हि ॥ ५०.

या गतीने, जेव्हा सूर्य दक्षिण कडेला पोहोचतो, तेव्हा माघ महिन्यात तो त्या कडेला पोहोचतो.

सर्पते दक्षिणायान्तु काष्ठायां तन्निबोधत। नवकोट्यः प्रसङ्ख्याता योजनैः परिमण्डलम् ॥ ५०.

आता दक्षिण कडेला सूर्याची गती ऐका: त्या कड्याचा परिघ नव्वद कोटी योजनांचा आहे.

तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च। अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते ॥ ५०.

तसेच, शंभर पंचेचाळीस हजार योजनांची भर आहे; हीच सूर्याची दिवस-रात्रीतील गती सांगितली आहे.

दक्षिणाद्विनिवृत्तोऽसौ विषुवस्थो यदा रविः। क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरान्ता दिशश्चरन् ॥ ५०.

जेव्हा सूर्य दक्षिणेकडून परत येऊन विषुववृत्तावर येतो, तेव्हा तो क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील सीमेवर फिरतो.

मण्डलं विषुवद्यापि योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तीर्णा विषुवद्यापि सा स्मृता ॥ ५०.

विषुववृत्तावर त्या मंडळाचे योजनांतील माप ऐका: ते तीन कोटी योजनांचे विस्तार आहे असे सांगितले आहे.

तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः । श्रवणे चोत्तरां काष्ठाञ्चित्रभानुर्यदा भवेत् । शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरान्ता दिशश्चरन् ॥ ५०.

पुन्हा, एक्याऐंशी हजार योजनांची भर आहे; श्रावण महिन्यात चित्रभानू (सूर्य) जेव्हा शाकद्वीपाच्या सहाव्या भागाच्या उत्तरेकडील सीमेवर येतो.

उत्तरायाञ्च काष्ठायां प्रमाणं मण्‍डलस्य च। योजनाग्रात्प्रसङ्ख्याता कोटिरेका तु सा द्विजैः ॥ ५०.

उत्तर कडेला त्या मंडळाचे माप योजनांच्या टोकापासून मोजले जाते; ते एक कोटी योजनांचे आहे असे द्विजांनी सांगितले आहे.

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च। अष्टपञ्चाशतञ्चैव योजनान्यधिकानि तु ॥ ५०.

येथे ऐंशी लक्ष योजनांचे अंतर आहे, आणि त्यात आणखी अठ्ठावन्न योजनांची भर आहे.

नागवीथ्युत्तरावीथी अजवीथी च दक्षिणा। मूलं चैव तथाषाडे ह्यजवीथ्युदयास्त्रयः। अभिजित्पूर्वतः स्वातिर्नागवीथ्युदयास्त्रयः ॥ ५०.

नागविथीची उत्तरेकडील वाट, आणि अजोविथीची दक्षिणेकडील वाट, तसेच मूळ आणि आठवे नक्षत्र—ही तीन उगवण्याची ठिकाणे अजोविथीवर आहेत. अभिजितच्या पूर्वेला स्वाती आहे, आणि नागविथीवरही तीन उगवण्याची ठिकाणे आहेत.

काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्ये योजनैः पुनः। एतच्छतसहस्राणामेकत्रिंशोत्तरं शतम् ॥ ५०.

आता मी दोन्ही संक्रांतींच्या दरम्यानचे अंतर, योजनांनी किती आहे ते सांगतो—हे एक लाख एकतीस हजार योजनांचे आहे.

त्रयस्त्रिंशाधिकाश्चान्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः। काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात् प्रतिष्ठितम् ॥ ५०.

त्यात अजून तैंतीस आणि पुन्हा तितकीच, म्हणजे तैंतीस योजनांची भर आहे. अशा रीतीने, दोन्ही संक्रांतींच्या दरम्यानचे अंतर योजनांच्या टोकापासून ठरवले आहे.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव अन्तरे दक्षिणोत्तरे । ते तु वक्ष्यामि सङ्ख्याय योजनैस्तन्निबोधत ॥ ५०.

आता या दोन रेषा, म्हणजे उत्तर आणि दक्षिण यांच्या मधले अंतर किती आहे, ते मी योजनांनी सांगतो—ते लक्षपूर्वक ऐका.

एकैकमन्तरन्तस्या नियुतान्येकसप्ततिः। सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततोऽन्या पञ्चसप्ततिः ॥ ५०.

त्यांच्या प्रत्येक अंतरात एकाहत्तर नियुतांची मोजणी आहे, आणि त्यात आणखी पंच्याहत्तर हजारांची भर आहे.

लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्। अभ्यन्तरन्तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ॥ ५०.

संक्रांतीच्या बाह्य आणि अंतर्गत रेषा स्मरणात ठेवाव्यात; त्यातील अंतर्गत रेषा उत्तरेकडील मार्गावर मंडळांमधून जाते.

बाह्यतो दक्षिणे चैव सततन्तु यथाक्रमम्। मण्डलानां शतं पूर्णमशीत्यधिकमुत्तरम् ॥ ५०.

बाहेरून आणि दक्षिणेकडूनही, सातत्याने आणि योग्य क्रमाने, शंभर पूर्ण मंडळे आहेत, आणि उत्तरेकडे आणखी ऐंशी मंडळे आहेत.

चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः। प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रान्निबोधत ॥ ५०.

सूर्य दक्षिणेकडेही तितकाच मार्ग चालतो; आता त्या मंडळाचे माप योजनांनी ऐका.