वायुपुराणम्

सुखायामथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्य्यमा यदा। विभावर्य्यां सोमपुर्य्यामुत्तिष्ठति विभावसुः ॥ ५०.

सुखा किंवा वारुणी या प्रदेशात आर्यमान दुपारी असतो, तेव्हा विभा किंवा सोमाच्या नगरीत सूर्य वर येतो.

रात्र्यर्द्धं चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च। सोमपुर्यां विभायान्तु मध्याह्ने स्याद्धिवाकरः ॥ ५०.

आमरावतीमध्ये अर्धरात्र असताना, यमाच्या प्रदेशात सूर्यास्त होतो; सोमाच्या नगरीत पहाटे सूर्याचा मध्यभाग असतो.

महेन्द्रस्यामरावत्यामुत्तिष्ठति यदा रविः। अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च ॥ ५०.

महेंद्राच्या आमरावतीमध्ये सूर्य वर येतो, तेव्हा संयमस्थानात अर्धरात्र असते आणि वारुणीत सूर्यास्त होतो.

स शीग्रमेति पर्य्येति भास्करोऽलातचक्रवत्। भ्रमन् वै भ्रममाणानि ऋक्षाणि गगने रविः ॥ ५०.

सूर्य अगदी वेगाने फिरतो आणि अग्नीच्या चाकासारखा गोल फिरतो; आकाशातील तारकांमध्ये तो सतत भ्रमण करतो.

एवं चतुर्षु द्वीपेषु दक्षिणान्तेन सर्पति। उदयास्तमनेनासावुत्तिष्ठति पुनः पुनः ॥ ५०.

अशा प्रकारे, चारही द्वीपांमध्ये सूर्य दक्षिण मार्गाने फिरतो आणि पुन्हा पुन्हा उगवतो व मावळतो.

पूर्व्वाह्ने चापराह्ने तु द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः। तपत्येकन्तु मध्याह्ने तैरेव तु सरश्मिभिः ॥ ५०.

सकाळी आणि दुपारी सूर्य दोन दोन देवालयांवर प्रकाश टाकतो; आणि दुपारी तो आपल्या किरणांनी त्यांना तापवतो.

उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन् रविः। अतः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं स गच्छति ॥ ५०.

सूर्य उगवल्यावर त्याची उष्णता वाढत जाते आणि दुपारी ती सर्वाधिक होते; त्यानंतर त्याचे किरण कमी होतात आणि सूर्य मावळतो.

उदयास्तमयाभ्यां हिस्मृते पूर्वापरे दिशो। यावत्पुरस्तात्तपति तावत् पृष्ठे तु पार्श्वयोः ॥ ५०.

सूर्योदय आणि सूर्यास्त यांमुळे पूर्व आणि पश्चिम दिशा ओळखता येतात; तो पुढे चमकत असताना मागे आणि बाजूला देखील प्रकाश असतो.

यत्रोद्यन् दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः स्मृतः। यत्र प्रणाशमायाति तेषामस्तः स उच्यते ॥ ५०.

जिथे सूर्य उगवताना दिसतो, तिथे त्याला सूर्योदय म्हणतात; आणि जिथे तो अदृश्य होतो, तिथे सूर्यास्त म्हणतात.

सर्वेषामुत्तरे मेरुर्लोकालोकस्तु दक्षिणे। विदूरभावादर्कस्य भूमेर्लेखावृतस्य च। ह्रियन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ॥ ५०.

सर्वांसाठी मेरू हा उत्तर दिशेला आणि लोकालोक पर्वत दक्षिणेला आहे; पृथ्वीच्या कड्याच्या सावलीमुळे आणि अंतरामुळे सूर्याचे किरण तिथे पोहोचत नाहीत, म्हणून रात्री सूर्य दिसत नाही.

ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं भास्करस्य च। उच्छ्रायस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमनोदयम् ॥ ५०.

ग्रह, नक्षत्रे, तारे आणि सूर्य यांचे दर्शन त्याच्या उंचीच्या प्रमाणावरून ओळखता येते, त्यामुळे सूर्योदय आणि सूर्यास्त समजतात.

शुक्लच्छायोग्निरापश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी। विदूरभावादर्कस्य उद्यातस्य विरश्मिता। रक्ताबावो विरश्मित्वाद्रक्तत्वाच्चाप्यनुष्णता ॥ ५०.

पांढरी छाया म्हणजे अग्नी आणि पाणी; काळी छाया म्हणजे पृथ्वी; दूर अंतरामुळे आणि सूर्य उगवत असताना त्याचे किरण फिकट दिसतात; लालसर रंग फिकटपणामुळे आणि उष्णता नसल्यामुळे येतो.

लेखयावस्थितः सूर्यो यत्र यत्र तु दृश्यते। ऊर्द्ध्वं गतः सहस्रन्तु योजनानां स दृश्यते ॥ ५०.

सूर्य जेव्हा कड्यावर दिसतो, तेव्हा तो हजार योजन उंचीवर असल्यासारखा भासतो.

प्रभा हि सौरी पादेन अस्तङ्गच्छति भास्करे। अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात् प्रकाशते ॥ ५०.

शनीचा तेज सूर्याच्या पावलाने मावळते; रात्री ते अग्नीत प्रवेशते, म्हणून ते दूरवरून चमकत असते.

उदितस्तु पुनः सूर्यः अस्तमाग्नेयमाविशत्। संयुक्तो वह्निना सूर्यस्ततः स तपते दिवा ॥ ५०.

पुन्हा सूर्य उगवल्यावर, सूर्यास्ताच्या वेळी तो अग्नीच्या प्रदेशात प्रवेशतो; अग्नीसोबत एकत्र झाल्यावर सूर्य दिवसा प्रखरतेने तळपतो.

प्राकाश्यञ्च तथौष्ण्यञ्च सूर्याग्नेयी च तेजसी। परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ ५०.

सूर्याचे आणि अग्नीचे तेज व उष्णता, हे दोन्ही दिवसा-रात्री एकमेकांत मिसळून वाढतात.

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे। उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशते त्वपः । तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ॥ ५०.

उत्तर आणि दक्षिण या दोन्ही पृथ्वीच्या भागांत, सूर्य उगवल्यावर रात्र पाण्यात प्रवेशते; म्हणून दिवसा आणि रात्रीच्या प्रवेशामुळे पाणी तांबूस दिसते.

अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनं वै प्रविशत्यपः। तस्माच्छुक्ला भवन्त्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् ॥ ५०.

पुन्हा सूर्य मावळल्यावर, दिवस पाण्यात प्रवेशतो; त्यामुळे रात्र आणि दिवसाच्या प्रवेशामुळे पाणी स्वच्छ होते.

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे। उदयास्तमनेऽर्कस्य अहोरात्रं विशत्यपः ॥ ५०.

या क्रमाने, पृथ्वीच्या उत्तर आणि दक्षिण भागांत, सूर्य उगवताना आणि मावळताना दिवस आणि रात्र पाण्यात प्रवेश करतात.

दिनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरुच्यते। तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यावेक्ष्यमहः स्मृतम् ॥ ५०.

दिवस म्हणजे सूर्यप्रकाशाचा काळ, आणि रात्र म्हणजे अंधाराचा काळ; म्हणून रात्र ठरलेली आहे आणि सूर्य दिसल्यावर दिवस मानला जातो.

एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः। त्रिंशां शकन्तु मेदिन्या मुहूर्तेनैव गच्छति ॥ ५०.

अशा प्रकारे, जेव्हा सूर्य पुष्कराच्या मध्यातून जातो, तेव्हा तो एका मुहूर्तात पृथ्वीचे तीस शाक अंतर पार करतो.

योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इमां सङ्ख्यां निबोधत। पूर्णं शतसहस्राणामेकत्रिंशत्तु सा स्मृता ॥ ५०.

मुहूर्तात किती योजनांचे अंतर असते ते ऐका: ते पूर्ण एक लक्ष एकतीस हजार योजनांचे आहे असे सांगितले आहे.

पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु। मौहूर्त्तिकी गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते ॥ ५०.

त्यात अजून पन्नास हजार योजनांची भर आहे; हीच सूर्याची मुहूर्तातील गती सांगितली आहे.

एतेन गतियोगेन यदा काष्ठान्तु दक्षिणाम्। पर्य्यागच्छेत्तदादित्यो माघे काष्ठान्तमेव हि ॥ ५०.

या गतीने, जेव्हा सूर्य दक्षिण कडेला पोहोचतो, तेव्हा माघ महिन्यात तो त्या कडेला पोहोचतो.

सर्पते दक्षिणायान्तु काष्ठायां तन्निबोधत। नवकोट्यः प्रसङ्ख्याता योजनैः परिमण्डलम् ॥ ५०.

आता दक्षिण कडेला सूर्याची गती ऐका: त्या कड्याचा परिघ नव्वद कोटी योजनांचा आहे.

तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च। अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते ॥ ५०.

तसेच, शंभर पंचेचाळीस हजार योजनांची भर आहे; हीच सूर्याची दिवस-रात्रीतील गती सांगितली आहे.

दक्षिणाद्विनिवृत्तोऽसौ विषुवस्थो यदा रविः। क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरान्ता दिशश्चरन् ॥ ५०.

जेव्हा सूर्य दक्षिणेकडून परत येऊन विषुववृत्तावर येतो, तेव्हा तो क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील सीमेवर फिरतो.

मण्डलं विषुवद्यापि योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तीर्णा विषुवद्यापि सा स्मृता ॥ ५०.

विषुववृत्तावर त्या मंडळाचे योजनांतील माप ऐका: ते तीन कोटी योजनांचे विस्तार आहे असे सांगितले आहे.

तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः । श्रवणे चोत्तरां काष्ठाञ्चित्रभानुर्यदा भवेत् । शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरान्ता दिशश्चरन् ॥ ५०.

पुन्हा, एक्याऐंशी हजार योजनांची भर आहे; श्रावण महिन्यात चित्रभानू (सूर्य) जेव्हा शाकद्वीपाच्या सहाव्या भागाच्या उत्तरेकडील सीमेवर येतो.