वायुपुराणम्

पृथिव्या वार्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः । मेरुमध्यात् प्रति दिशं कोटिरेकादश स्मृताः ॥ ५०.

पृथ्वीच्या अर्ध्या रुंदीचे माप मेरूच्या शिखरापासून घेतले जाते; मेरूच्या मध्यापासून प्रत्येक दिशेला अकरा कोटी योजने मोजल्या जातात.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्या वार्धविस्तरः ॥ ५०.

तसेच, नव्वद लाख आणि एकोणनव्वद हजार, आणि त्यात पन्नास हजार अधिक, असे पृथ्वीच्या अर्ध्या रुंदीचे माप आहे.

पृथिव्या विस्तरं कृत्स्नं योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारः संख्यातः स चतुर्दिशम् ॥ ५०.

आता पृथ्वीचा संपूर्ण विस्तार योजनेत ऐका; हा विस्तार तीन कोटी योजने इतका असून, तो चारही दिशांनी मोजला जातो.

तथा शतसहस्राणामेकोनाशीतिरुच्यते। सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्यास्त्वेष विस्तरः ॥ ५०.

तसेच, एकोणऐंशी लाख योजने इतका विस्तार सांगितला आहे; हेच सात द्वीप आणि समुद्रांसह पृथ्वीचे माप आहे.

विस्तारात् त्रिगुण़ञ्चैव पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्। गणितं योजनाग्रन्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः ॥ ५०.

पृथ्वीचा परिघ तिच्या विस्ताराच्या तीनपट आहे; योजनेत मोजल्यास तो अकरा कोटी इतका सांगितला आहे.

तथा शतसहस्रन्तु सप्त त्रिंशाधिकानि तु। इत्येतद्वै प्रसङ्ख्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम् ॥ ५०.

तसेच, सत्तावीस लाख आणि तीस हजार योजने इतका हा परिघ आहे; असे पृथ्वीच्या वर्तुळाचे मोजमाप सांगितले आहे.

तारकासन्निवेशस्य दिवि यावद्धि मण्डलम्। पर्यासः सन्निवेशस्य भूमस्तावत्तु मण्डलम् ॥ ५०.

जसे आकाशात ताऱ्यांची मांडणी जिथपर्यंत आहे, तसाच पृथ्वीच्या रचनेचा वर्तुळ मोजला जातो.

पर्यासपारिमाण्डेन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्। सप्तानामपि लोकानामेतन्मानं प्रकीर्तितम् ॥ ५०.

आकाशाचा विस्तार पृथ्वीच्या परिघाएवढाच मानला जातो; हेच माप सातही लोकांसाठी सांगितले आहे.

पर्यासपारिमाण्डेन मण्डलानुगतेन च। उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम् ॥ ५०.

त्याच परिघानुसार, गोलाकार रचनेने, वरच्या लोक एकमेकांवर छत्रासारखे मांडले आहेत.

संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः। एतदण्डकटाहस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम् ॥ ५०.

या सर्व लोकांमध्ये सर्व जीव राहतात; या अंडाच्या आकाराची मांडणी अशी सांगितली आहे.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकस्व भुवश्चैव तृतीयः स्वरिति स्मृतः । महर्लोको जनश्चैव तपः सत्यश्च सप्तमः ॥ ५०.

या अंडाच्या आत हे लोक आणि सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी आहे: भूर्लोक, भुवर्लोक, तिसरा स्वर्ग, त्यानंतर महर्लोक, जनलोक, तपोलोक आणि सातवा सत्यलोक.

एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः। स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक् पृथक् ॥ ५०.

हे सातही लोक छत्राच्या आकारात मांडलेले असून, प्रत्येकाला त्याच्या सूक्ष्म आवरणांनी वेगवेगळे धरून ठेवले आहे.

दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः। धार्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परम् ॥ ५०.

प्रत्येक लोक त्याच्या स्वतःच्या दहा पट अधिक घटकांनी आणि एकमेकांतून निर्माण होणाऱ्या विशेष गुणांनी बाहेरून धरून ठेवला आहे.

अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः। पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते ॥ ५०.

या अंडाभोवती घन पाण्याचा समुद्र आहे, आणि संपूर्ण पृथ्वीचा गोळा त्या घन पाण्याने धरून ठेवला आहे.

घनोदधिपरेणाथ धार्य्यते घनतेजसा। बाह्यतो घनतेजस्तु तिर्य्यगूर्द्ध्वन्तु मण्डलम् ॥ ५०.

घन समुद्राच्या पलीकडे, हे सर्व घन तेजाने धरलेले आहे; बाहेरून ते तेज आडवे आणि उभे असे गोल तयार करते.

समन्ताद्वनवातेन धार्य्यमाणं प्रतिष्ठितम्। घनवातात्तथाकाशमाकाशञ्च महात्मना ॥ ५०.

सर्व बाजूंनी घन वायूने हे धरून ठेवले आहे; त्या घन वायूपासून आकाश निर्माण होते, आणि त्या आकाशातून महात्मा उत्पन्न होतो.

भूतादिना वृतं सर्व्वं भूताधिर्महता वृतः । वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्ययात्मना ॥ ५०.

सर्व काही भूतांच्या तत्त्वाने वेढलेले आहे, आणि ते भूत तत्त्व महत्तत्त्वाने वेढलेले आहे; महत्तत्त्व अनंत, अविनाशी प्रधानाने वेढलेले आहे.

पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । ज्योतिर्गणप्रचारस्य प्रमाणं परिवक्ष्यते ॥ ५०.

आता मी लोकपालांच्या प्राचीन नगरी आणि तेजांच्या गतीचे माप यथाक्रम सांगतो.

मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि। वस्वोकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता । ५०.

मेरूच्या पूर्व दिशेला, मानस सरोवराच्या शिखरावर, इंद्राची सुवर्णाने सजलेली पुण्यवान वास्वोकसार नगरी आहे.

दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि। वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे ॥ ५०.

पुन्हा मेरूच्या दक्षिणेला, मानस सरोवराच्या शिखरावर, वैवस्वत यम संयमने नगरीत वास करतो.

प्रतीच्यान्तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि। सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्याथ धीमतः ॥ ५०.

पुन्हा मेरूच्या पश्चिमेला, मानस सरोवराच्या शिखरावर, वरुणाची रम्य आणि सुखा नावाची नगरी आहे.

दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि। तुल्या माहेन्द्रपुर्य्या तु सोमस्यापि विभावरी ॥ ५०.

मेरूच्या उत्तरेकडे, मानस सरोवराच्या शिखरावर, सोमाची विभावरी नावाची नगरी आहे, जी इंद्राच्या नगरीसारखीच आहे.

मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्द्दिशम्। स्थिता धर्म्मव्यवस्थायै लोकसंरक्षणाय च ॥ ५०.

मानसच्या उत्तरेकडील उतारावर, चारही दिशांना लोकपाल धर्माची स्थापना आणि लोकांचे रक्षण करण्यासाठी उभे आहेत.

लोकपालोपरिष्टात्तु सर्व्वतो दक्षिणायने। काष्ठागतस्य सूर्य्यस्य गतिर्या तां निबोधत ॥ ५०.

लोकपालांच्या वर, दक्षिणायन मार्गावर, सूर्य ज्या मार्गाने जातो ती गती ऐका.

दक्षिणे प्रक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति। ज्योतिषाञ्चक्रमादाय सततं परिगच्छति ॥ ५०.

दक्षिण प्रवासात सूर्य सोडलेल्या बाणासारखा वेगाने जातो, आणि नेहमीच तेजांच्या वर्तुळात फिरतो.

मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः। वैवस्वते संयमने उदयस्तत्र उच्यते ॥ ५०.

जेव्हा सूर्य आमरावतीमध्ये मधोमध असतो, तेव्हा वैवस्वताच्या संयमस्थानात त्याला सूर्योदय असे म्हणतात.

सुखायामर्द्धरात्रञ्च मध्यगः स्याद्रविर्यदा। सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन् स तु दृश्यते ॥ ५०.

सुखा या प्रदेशात सूर्य मध्यभागी असला की तेथे अर्धरात्र असते; सुखा किंवा वारुणी या दोन्ही ठिकाणी तो वर येतो, तेव्हा सूर्य दिसू लागतो.

विभायामर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्य्रामस्तमेति च। तदा दक्षिणपूर्व्वेषामपराह्नो विधीयते ॥ ५०.

विभा या प्रदेशात अर्धरात्र असते, तेव्हा महेंद्रात सूर्यास्त होतो; त्या वेळी दक्षिणपूर्व दिशेतील लोकांसाठी दुपार होते.

दक्षिणापर देश्यानां पूर्व्वाह्नः परिकीर्त्त्यते। तेषामपररात्रञ्च ये जना उत्तरापथे ॥ ५०.

दक्षिणपश्चिम भागातील लोकांसाठी तो काळ सकाळचा असतो; आणि उत्तर दिशेतील लोकांसाठी तो काळ अर्धरात्रीचा असतो.