वायुपुराणम्

स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता। बालसूर्य्याभिताम्रेण शोभते स्निग्धमण्डलः ॥ ५०.

तो हजार डोळ्यांनी सुशोभित आहे, द्विगुण तेजस्वी आहे, उगवत्या सूर्याच्या रंगासारखा तांबडा आहे, आणि त्याचे तेजस्वी रूप सुंदर आहे.

तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य अक्षमाला विराजते । तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्व्वतमूर्द्धनि ॥ ५०.

त्याच्या कुंद आणि चंद्रासारख्या शुभ्र डोक्यावर डोळ्यांची माळ शोभते, जशी तरुण सूर्याची प्रभा हिमशिखरावर पडते.

जटाकरालो द्युतिमान् लक्ष्यते शयनासने। विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः ॥ ५०.

जटांनी वेढलेला आणि तेजस्वी असलेला तो, पृथ्वीवर पसरलेल्या हजार शिखरांच्या पर्वतासारखा, शय्येवर विसावलेला दिसतो.

महाभोगैर्महाभागैर्महानागैर्महाबलैः। उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ॥ ५०.

महान तेजस्वी आणि नागांचा अधिपती असलेला तो, मोठ्या भाग्यवान, बलवान आणि सामर्थ्यशाली नागांकडून पूजला जातो.

स राजा सर्वनागानां शेषो नाम महाद्युतिः। सा वैष्णवी ह्यहितनुर्मर्यादायां व्यवस्थिता ॥ ५०.

तो सर्व नागांचा राजा, शेष नावाचा, अत्यंत तेजस्वी आहे; तोच विष्णूचा नाग, मर्यादेवर स्थिर आहे.

सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः । देवासुरमहानागराक्षसाध्युषिताः सदा ॥ ५०.

अशा रीतीने हे सात रसातळ सांगितले, जे देव, असुर, महान नाग आणि राक्षस यांनी नेहमीच वसलेले आहेत.

अतःपरमनालोक्यमगम्यं सिद्धसाधुभिः। देवा मानप्यविदितं व्यवहारविवर्ज्जितम् ॥ ५०.

यापुढे एक असा प्रदेश आहे, जो सिद्ध आणि साधूंनाही गाठता येत नाही; देवांनाही अज्ञात, व्यवहाररहित असा तो आहे.

पृथिव्यग्न्यम्बुवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः। महत्त्वमेवमृषिभिर्वर्ण्यते नात्र संशयः ॥ ५०.

हे श्रेष्ठ द्विज, पृथ्वी, अग्नी, पाणी, वायू आणि आकाश यांचे महत्त्व ऋषींनी असे सांगितले आहे; यात शंका नाही.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्। सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्रमन्तौ यावदेव तु। प्रकाशतः स्वभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समास्थितौ ॥ ५०.

आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो; सूर्य आणि चंद्र हे दोघे, स्वतःच्या प्रकाशाने तेजस्वी होत, त्यांच्या त्यांच्या मंडलात फिरतात.

सप्तानाञ्च समुद्राणां द्वीपानान्तु स विस्तरः। विस्तरार्द्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः ॥ ५०.

सात समुद्र आणि सात द्वीप यांचा विस्तार सांगितला आहे; त्यापलीकडे, पृथ्वीचा रुंदी इतरत्र बाहेर अर्धीच मानली जाते.

पर्यासपारिमाण्यन्तु चान्द्रादित्यौ प्रकाशतः। पर्यासपारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम् ॥ ५०.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या परिघाचे माप स्पष्ट केले आहे; त्यांच्या परिघाच्या मापाने आकाश पृथ्वीइतकेच आहे असे मानले जाते.

अवति त्रीनिमान् लोकान् यस्मात् सूर्यः परिभ्रमन्। अवधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः ॥ ५०.

सूर्य आपल्या प्रदक्षिणेने हे तिन्ही लोक रक्षण करतो म्हणून त्याला 'अवधातु' आणि प्रकाश देणारा 'रवि' असे नाव दिले आहे.

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः। महितत्वान्महीशब्दो ह्यस्मिन् वर्षे निपात्यते ॥ ५०.

आता मी चंद्र आणि सूर्य यांचे माप सांगतो; त्यांच्या मोठेपणामुळे 'मही' हा शब्द या संदर्भात वापरला जातो.

अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भन्तु सुविस्तरम्। मण्डलं भास्करस्याथ योजनानां निबोधत ॥ ५०.

या भारतवर्षाचा विस्तार आणि सूर्याच्या वर्तुळाचे योजनेत माप ऐका.

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु। विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहोऽथ मण्डलम्। विष्कम्बो मण्जलस्यैव भास्कराद् द्विगुणः शशी ॥ ५०.

सूर्याचा विस्तार नऊ हजार योजने इतका सांगितला आहे; त्याचा परिघ त्याच्या तीनपट आहे आणि वर्तुळ तयार होते; चंद्राचा व्यास सूर्याच्या दुप्पट आहे.

अतः पृथिव्यां वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह। सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्जलञ्च यत् ॥ ५०.

आता मी पृथ्वीचे योजनेतील माप सांगतो, ज्यात सात द्वीप आणि समुद्रांचा विस्तार आणि वर्तुळ समाविष्ट आहे.

इत्येतदिह सङ्ख्यातं पुराणं परिमाणतः। तद्वक्ष्यामि प्रसङ्ख्याय साम्प्रतैरभिमानिभिः ॥ ५०.

या सर्व मापांची गणना प्राचीन पुराणात सांगितली आहे; आता मी ती सध्याच्या विद्वानांच्या मते सांगतो.

अभिमानिव्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैरिह। देवा ये वै ह्यतीतास्ते रूपैर्नामभिरेव च ॥ ५०.

जे अभिमान सोडून गेले आहेत, ते इथल्या सध्याच्या लोकांप्रमाणेच मानले जातात; जे देव गेले आहेत, त्यांची केवळ रूपे आणि नावेच उरली आहेत.

तस्मात्तु साम्प्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्। दिवस्तु सन्निवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः ॥ ५०.

म्हणून मी सध्याच्या देवांनी सांगितल्याप्रमाणे पृथ्वीचे स्वरूप सांगतो; तसेच, आकाशाची रचना देखील सध्याच्या लोकांनी पूर्णपणे दिली आहे.

शतार्द्ध कोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नतः स्मृता। तस्या वार्धप्रमाणेन मेरोर्वै चातुरन्तरम् ॥ ५०.

पृथ्वीचा पूर्ण विस्तार एकशे पन्नास कोटी योजने इतका सांगितला आहे; त्याच्या अर्ध्या मापावर मेरूच्या सभोवतालचे क्षेत्र आहे.

पृथिव्या वार्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः । मेरुमध्यात् प्रति दिशं कोटिरेकादश स्मृताः ॥ ५०.

पृथ्वीच्या अर्ध्या रुंदीचे माप मेरूच्या शिखरापासून घेतले जाते; मेरूच्या मध्यापासून प्रत्येक दिशेला अकरा कोटी योजने मोजल्या जातात.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। पञ्चाशच्च सहस्राणि पृथिव्या वार्धविस्तरः ॥ ५०.

तसेच, नव्वद लाख आणि एकोणनव्वद हजार, आणि त्यात पन्नास हजार अधिक, असे पृथ्वीच्या अर्ध्या रुंदीचे माप आहे.

पृथिव्या विस्तरं कृत्स्नं योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारः संख्यातः स चतुर्दिशम् ॥ ५०.

आता पृथ्वीचा संपूर्ण विस्तार योजनेत ऐका; हा विस्तार तीन कोटी योजने इतका असून, तो चारही दिशांनी मोजला जातो.

तथा शतसहस्राणामेकोनाशीतिरुच्यते। सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्यास्त्वेष विस्तरः ॥ ५०.

तसेच, एकोणऐंशी लाख योजने इतका विस्तार सांगितला आहे; हेच सात द्वीप आणि समुद्रांसह पृथ्वीचे माप आहे.

विस्तारात् त्रिगुण़ञ्चैव पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्। गणितं योजनाग्रन्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः ॥ ५०.

पृथ्वीचा परिघ तिच्या विस्ताराच्या तीनपट आहे; योजनेत मोजल्यास तो अकरा कोटी इतका सांगितला आहे.

तथा शतसहस्रन्तु सप्त त्रिंशाधिकानि तु। इत्येतद्वै प्रसङ्ख्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम् ॥ ५०.

तसेच, सत्तावीस लाख आणि तीस हजार योजने इतका हा परिघ आहे; असे पृथ्वीच्या वर्तुळाचे मोजमाप सांगितले आहे.

तारकासन्निवेशस्य दिवि यावद्धि मण्डलम्। पर्यासः सन्निवेशस्य भूमस्तावत्तु मण्डलम् ॥ ५०.

जसे आकाशात ताऱ्यांची मांडणी जिथपर्यंत आहे, तसाच पृथ्वीच्या रचनेचा वर्तुळ मोजला जातो.

पर्यासपारिमाण्डेन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्। सप्तानामपि लोकानामेतन्मानं प्रकीर्तितम् ॥ ५०.

आकाशाचा विस्तार पृथ्वीच्या परिघाएवढाच मानला जातो; हेच माप सातही लोकांसाठी सांगितले आहे.

पर्यासपारिमाण्डेन मण्डलानुगतेन च। उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम् ॥ ५०.

त्याच परिघानुसार, गोलाकार रचनेने, वरच्या लोक एकमेकांवर छत्रासारखे मांडले आहेत.