वायुपुराणम्

तत्रास्ते सुरसापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः। कश्यपस्य सुतः श्रीमान् वासुकिर्नाम नागराट् ॥ ५०.

तेथे सुरसा पुत्र, शतशीर्ष, आनंदाने भरलेला, कश्यपाचा पुत्र, तेजस्वी नागराज वासुकी वास करतो.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । षष्ठे तलेऽस्मिन् विख्याते शिलाभौमे रसातले ॥ ५०.

या प्रसिद्ध सहाव्या रसातळाच्या थरात नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या दगडी भूमीवर वसलेल्या आहेत.

सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्व्वपश्चिमे । पुरं बलेः प्रमुदितं नरनारीसमाकुलम् ॥ ५०.

सातव्या थरात, पाताळाच्या सगळ्यात पश्चिम भागात, बलीची सुंदर नगरी आहे, जिथे आनंदी पुरुष आणि स्त्रिया भरलेली आहेत.

असुराशीविषैः पूर्णमुद्धृतैर्द्देवशत्रुभिः। मुचुकुन्दस्य दैत्यस्य तत्र वै नगरं महत् ॥ ५०.

त्या ठिकाणी मोठी नगरी दैत्य मुचुकुंदाची आहे, जी असुर, विषारी साप आणि देवांचे शत्रू यांनी भरलेली आहे.

अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः। तथैव नागनगरैऋद्धिमद्भिः सहस्रशः ॥ ५०.

ती नगरी दितीच्या पुत्रांच्या मोठमोठ्या नगऱ्यांनी आणि हजारो समृद्ध नागनगरींनी गजबजलेली आहे.

दैत्यानां दानवानाञ्च समुदीर्णै र्महापुरैः। उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम् ॥ ५०.

ती नगरी दैत्य, दानव यांच्या मोठमोठ्या नगऱ्यांनी आणि असंख्य राक्षसांच्या वसाहतींनी खचाखच भरलेली आहे.

पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीर्णे बहुयोजने। आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः ॥ ५०.

पाताळाच्या शेवटी, विस्तीर्ण आणि अनेक योजन पसरलेल्या प्रदेशात, लाल कमळासारख्या डोळ्यांचा, महान आत्मा, ज्याला वय आणि मृत्यू नाही, तो वास करतो.

धौतशङ्खोदरवपुर्नीलवासा महाभुजः। विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमालाधरो बली ॥ ५०.

त्याचे शरीर धुतलेल्या शंखासारखे शुभ्र आहे, तो निळ्या वस्त्रात आहे, त्याचे भुज विशाल आहेत, फणा मोठा आहे, तेजस्वी आहे, सुंदर माळ घातलेली आहे आणि बलवान आहे.

रुक्मश्रृङगावदातेन दीप्तास्येन विराजता। प्रभुर्मुखसहस्रेण शोभते वै स कुण्डली ॥ ५०.

तो सुवर्ण शृंग असलेल्या, उजळ आणि निर्मळ चेहऱ्याने तेजस्वी दिसतो; हजार मुखांचा अधिपती, तो गुंडाळलेला नाग शोभून दिसतो.

स जिह्वामालया देवो लोलज्वालानलार्चिषा। ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्यते ॥ ५०.

तो देव, जिभांचा हार घातलेला, ज्वलंत अग्निसारख्या ज्वाळांनी लहरणारा, ज्वाळांच्या माळेने वेढलेला, कैलास पर्वतासारखा भासतो.

स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता। बालसूर्य्याभिताम्रेण शोभते स्निग्धमण्डलः ॥ ५०.

तो हजार डोळ्यांनी सुशोभित आहे, द्विगुण तेजस्वी आहे, उगवत्या सूर्याच्या रंगासारखा तांबडा आहे, आणि त्याचे तेजस्वी रूप सुंदर आहे.

तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य अक्षमाला विराजते । तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्व्वतमूर्द्धनि ॥ ५०.

त्याच्या कुंद आणि चंद्रासारख्या शुभ्र डोक्यावर डोळ्यांची माळ शोभते, जशी तरुण सूर्याची प्रभा हिमशिखरावर पडते.

जटाकरालो द्युतिमान् लक्ष्यते शयनासने। विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः ॥ ५०.

जटांनी वेढलेला आणि तेजस्वी असलेला तो, पृथ्वीवर पसरलेल्या हजार शिखरांच्या पर्वतासारखा, शय्येवर विसावलेला दिसतो.

महाभोगैर्महाभागैर्महानागैर्महाबलैः। उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ॥ ५०.

महान तेजस्वी आणि नागांचा अधिपती असलेला तो, मोठ्या भाग्यवान, बलवान आणि सामर्थ्यशाली नागांकडून पूजला जातो.

स राजा सर्वनागानां शेषो नाम महाद्युतिः। सा वैष्णवी ह्यहितनुर्मर्यादायां व्यवस्थिता ॥ ५०.

तो सर्व नागांचा राजा, शेष नावाचा, अत्यंत तेजस्वी आहे; तोच विष्णूचा नाग, मर्यादेवर स्थिर आहे.

सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः । देवासुरमहानागराक्षसाध्युषिताः सदा ॥ ५०.

अशा रीतीने हे सात रसातळ सांगितले, जे देव, असुर, महान नाग आणि राक्षस यांनी नेहमीच वसलेले आहेत.

अतःपरमनालोक्यमगम्यं सिद्धसाधुभिः। देवा मानप्यविदितं व्यवहारविवर्ज्जितम् ॥ ५०.

यापुढे एक असा प्रदेश आहे, जो सिद्ध आणि साधूंनाही गाठता येत नाही; देवांनाही अज्ञात, व्यवहाररहित असा तो आहे.

पृथिव्यग्न्यम्बुवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः। महत्त्वमेवमृषिभिर्वर्ण्यते नात्र संशयः ॥ ५०.

हे श्रेष्ठ द्विज, पृथ्वी, अग्नी, पाणी, वायू आणि आकाश यांचे महत्त्व ऋषींनी असे सांगितले आहे; यात शंका नाही.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्। सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्रमन्तौ यावदेव तु। प्रकाशतः स्वभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समास्थितौ ॥ ५०.

आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो; सूर्य आणि चंद्र हे दोघे, स्वतःच्या प्रकाशाने तेजस्वी होत, त्यांच्या त्यांच्या मंडलात फिरतात.

सप्तानाञ्च समुद्राणां द्वीपानान्तु स विस्तरः। विस्तरार्द्धं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः ॥ ५०.

सात समुद्र आणि सात द्वीप यांचा विस्तार सांगितला आहे; त्यापलीकडे, पृथ्वीचा रुंदी इतरत्र बाहेर अर्धीच मानली जाते.

पर्यासपारिमाण्यन्तु चान्द्रादित्यौ प्रकाशतः। पर्यासपारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम् ॥ ५०.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या परिघाचे माप स्पष्ट केले आहे; त्यांच्या परिघाच्या मापाने आकाश पृथ्वीइतकेच आहे असे मानले जाते.

अवति त्रीनिमान् लोकान् यस्मात् सूर्यः परिभ्रमन्। अवधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः ॥ ५०.

सूर्य आपल्या प्रदक्षिणेने हे तिन्ही लोक रक्षण करतो म्हणून त्याला 'अवधातु' आणि प्रकाश देणारा 'रवि' असे नाव दिले आहे.

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः। महितत्वान्महीशब्दो ह्यस्मिन् वर्षे निपात्यते ॥ ५०.

आता मी चंद्र आणि सूर्य यांचे माप सांगतो; त्यांच्या मोठेपणामुळे 'मही' हा शब्द या संदर्भात वापरला जातो.

अस्य भारतवर्षस्य विष्कम्भन्तु सुविस्तरम्। मण्डलं भास्करस्याथ योजनानां निबोधत ॥ ५०.

या भारतवर्षाचा विस्तार आणि सूर्याच्या वर्तुळाचे योजनेत माप ऐका.

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु। विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहोऽथ मण्डलम्। विष्कम्बो मण्जलस्यैव भास्कराद् द्विगुणः शशी ॥ ५०.

सूर्याचा विस्तार नऊ हजार योजने इतका सांगितला आहे; त्याचा परिघ त्याच्या तीनपट आहे आणि वर्तुळ तयार होते; चंद्राचा व्यास सूर्याच्या दुप्पट आहे.

अतः पृथिव्यां वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह। सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्जलञ्च यत् ॥ ५०.

आता मी पृथ्वीचे योजनेतील माप सांगतो, ज्यात सात द्वीप आणि समुद्रांचा विस्तार आणि वर्तुळ समाविष्ट आहे.

इत्येतदिह सङ्ख्यातं पुराणं परिमाणतः। तद्वक्ष्यामि प्रसङ्ख्याय साम्प्रतैरभिमानिभिः ॥ ५०.

या सर्व मापांची गणना प्राचीन पुराणात सांगितली आहे; आता मी ती सध्याच्या विद्वानांच्या मते सांगतो.

अभिमानिव्यतीता ये तुल्यास्ते साम्प्रतैरिह। देवा ये वै ह्यतीतास्ते रूपैर्नामभिरेव च ॥ ५०.

जे अभिमान सोडून गेले आहेत, ते इथल्या सध्याच्या लोकांप्रमाणेच मानले जातात; जे देव गेले आहेत, त्यांची केवळ रूपे आणि नावेच उरली आहेत.

तस्मात्तु साम्प्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्। दिवस्तु सन्निवेशो वै साम्प्रतैरेव कृत्स्नशः ॥ ५०.

म्हणून मी सध्याच्या देवांनी सांगितल्याप्रमाणे पृथ्वीचे स्वरूप सांगतो; तसेच, आकाशाची रचना देखील सध्याच्या लोकांनी पूर्णपणे दिली आहे.