वायुपुराणम्

मणिमन्त्रस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम्। नन्दस्य चोरगपतेर्विशालस्य च मन्दिरम् ॥ ५०.

मणिमंत्राची नगरी, कपिलाचे निवासस्थान, नागांचा अधिपती नंद आणि विशाल यांचे निवासस्थान.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्। तृतीयेऽस्मिस्तले विप्राः पीतभौमे न संशयः ॥ ५०.

अशा प्रकारे, या तिसऱ्या थरावर, पिवळ्या भूमीवर, नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या आहेत, हे ऋषींनो, यात शंका नाही.

चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः। गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च ॥ ५०.

चौथ्या थरावर, महात्मा दैत्यांचा राजा कालनेमी, गजकर्ण आणि कुंजर यांच्या नगऱ्या आहेत.

राक्षसेन्द्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम्। मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम् ॥ ५०.

राक्षसांचा राजा सुमाली याची विशाल नगरी, लोकांचा अधिपती मुञ्ज आणि व्रुकवक्त्र यांचे निवासस्थान.

बहुयोजनसाहस्रं बहुपक्षिसमाकुलम् । नगरं वैनतेयस्य चतुर्थेऽस्मिन् रसातले ॥ ५०.

हजारो योजनांपर्यंत पसरलेली, अनेक पक्ष्यांनी गजबजलेली, विनतेयाची नगरी या चौथ्या पाताळात आहे.

पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तृते। विरोचनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः ॥ ५०.

पाचव्या, खड्यांसारख्या भूमीवर, विस्तीर्ण जागी, बुद्धिमान दैत्यांचा राजा विरोचन याची नगरी आहे.

वैढूर्य्यस्याग्निजिह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम्। पुरञ्च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसस्य च धीमतः ॥ ५०.

वैढूर्य, अग्निजिह्वा, हिरण्याक्ष यांचे निवासस्थान आणि विद्युज्जिह्वा या बुद्धिमान राक्षसाची नगरी.

महामेघस्य च पुरं राक्षसेन्द्रस्य शालिनः। कर्म्मारस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च ॥ ५०.

महामेघ, राक्षसांचा राजा शालि, नाग कर्मार, स्वस्तिक आणि जय यांच्या नगऱ्या.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्। पञ्चमेऽपि तथा ज्ञेयं शर्करानिलये सदा ॥ ५०.

अशा प्रकारे, या पाचव्या खड्यांच्या प्रदेशात, नेहमीच नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या आहेत.

षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरेर्नगरोत्तमम्। सुपर्व्वणः सुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च। राक्षसेन्द्रस्य च पुरमुत्क्रोशस्य महात्मनः ॥ ५०.

सहाव्या थरावर, दैत्यांचा राजा केसरी याची उत्तम नगरी, सुपर्वण, सुलोम्न, महिष आणि महात्मा राक्षसांचा राजा उत्क्रोश यांची नगरी आहे.

तत्रास्ते सुरसापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः। कश्यपस्य सुतः श्रीमान् वासुकिर्नाम नागराट् ॥ ५०.

तेथे सुरसा पुत्र, शतशीर्ष, आनंदाने भरलेला, कश्यपाचा पुत्र, तेजस्वी नागराज वासुकी वास करतो.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । षष्ठे तलेऽस्मिन् विख्याते शिलाभौमे रसातले ॥ ५०.

या प्रसिद्ध सहाव्या रसातळाच्या थरात नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या दगडी भूमीवर वसलेल्या आहेत.

सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्व्वपश्चिमे । पुरं बलेः प्रमुदितं नरनारीसमाकुलम् ॥ ५०.

सातव्या थरात, पाताळाच्या सगळ्यात पश्चिम भागात, बलीची सुंदर नगरी आहे, जिथे आनंदी पुरुष आणि स्त्रिया भरलेली आहेत.

असुराशीविषैः पूर्णमुद्धृतैर्द्देवशत्रुभिः। मुचुकुन्दस्य दैत्यस्य तत्र वै नगरं महत् ॥ ५०.

त्या ठिकाणी मोठी नगरी दैत्य मुचुकुंदाची आहे, जी असुर, विषारी साप आणि देवांचे शत्रू यांनी भरलेली आहे.

अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः। तथैव नागनगरैऋद्धिमद्भिः सहस्रशः ॥ ५०.

ती नगरी दितीच्या पुत्रांच्या मोठमोठ्या नगऱ्यांनी आणि हजारो समृद्ध नागनगरींनी गजबजलेली आहे.

दैत्यानां दानवानाञ्च समुदीर्णै र्महापुरैः। उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम् ॥ ५०.

ती नगरी दैत्य, दानव यांच्या मोठमोठ्या नगऱ्यांनी आणि असंख्य राक्षसांच्या वसाहतींनी खचाखच भरलेली आहे.

पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीर्णे बहुयोजने। आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः ॥ ५०.

पाताळाच्या शेवटी, विस्तीर्ण आणि अनेक योजन पसरलेल्या प्रदेशात, लाल कमळासारख्या डोळ्यांचा, महान आत्मा, ज्याला वय आणि मृत्यू नाही, तो वास करतो.

धौतशङ्खोदरवपुर्नीलवासा महाभुजः। विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमालाधरो बली ॥ ५०.

त्याचे शरीर धुतलेल्या शंखासारखे शुभ्र आहे, तो निळ्या वस्त्रात आहे, त्याचे भुज विशाल आहेत, फणा मोठा आहे, तेजस्वी आहे, सुंदर माळ घातलेली आहे आणि बलवान आहे.

रुक्मश्रृङगावदातेन दीप्तास्येन विराजता। प्रभुर्मुखसहस्रेण शोभते वै स कुण्डली ॥ ५०.

तो सुवर्ण शृंग असलेल्या, उजळ आणि निर्मळ चेहऱ्याने तेजस्वी दिसतो; हजार मुखांचा अधिपती, तो गुंडाळलेला नाग शोभून दिसतो.

स जिह्वामालया देवो लोलज्वालानलार्चिषा। ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्यते ॥ ५०.

तो देव, जिभांचा हार घातलेला, ज्वलंत अग्निसारख्या ज्वाळांनी लहरणारा, ज्वाळांच्या माळेने वेढलेला, कैलास पर्वतासारखा भासतो.

स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता। बालसूर्य्याभिताम्रेण शोभते स्निग्धमण्डलः ॥ ५०.

तो हजार डोळ्यांनी सुशोभित आहे, द्विगुण तेजस्वी आहे, उगवत्या सूर्याच्या रंगासारखा तांबडा आहे, आणि त्याचे तेजस्वी रूप सुंदर आहे.

तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य अक्षमाला विराजते । तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्व्वतमूर्द्धनि ॥ ५०.

त्याच्या कुंद आणि चंद्रासारख्या शुभ्र डोक्यावर डोळ्यांची माळ शोभते, जशी तरुण सूर्याची प्रभा हिमशिखरावर पडते.

जटाकरालो द्युतिमान् लक्ष्यते शयनासने। विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः ॥ ५०.

जटांनी वेढलेला आणि तेजस्वी असलेला तो, पृथ्वीवर पसरलेल्या हजार शिखरांच्या पर्वतासारखा, शय्येवर विसावलेला दिसतो.

महाभोगैर्महाभागैर्महानागैर्महाबलैः। उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ॥ ५०.

महान तेजस्वी आणि नागांचा अधिपती असलेला तो, मोठ्या भाग्यवान, बलवान आणि सामर्थ्यशाली नागांकडून पूजला जातो.

स राजा सर्वनागानां शेषो नाम महाद्युतिः। सा वैष्णवी ह्यहितनुर्मर्यादायां व्यवस्थिता ॥ ५०.

तो सर्व नागांचा राजा, शेष नावाचा, अत्यंत तेजस्वी आहे; तोच विष्णूचा नाग, मर्यादेवर स्थिर आहे.

सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः । देवासुरमहानागराक्षसाध्युषिताः सदा ॥ ५०.

अशा रीतीने हे सात रसातळ सांगितले, जे देव, असुर, महान नाग आणि राक्षस यांनी नेहमीच वसलेले आहेत.

अतःपरमनालोक्यमगम्यं सिद्धसाधुभिः। देवा मानप्यविदितं व्यवहारविवर्ज्जितम् ॥ ५०.

यापुढे एक असा प्रदेश आहे, जो सिद्ध आणि साधूंनाही गाठता येत नाही; देवांनाही अज्ञात, व्यवहाररहित असा तो आहे.

पृथिव्यग्न्यम्बुवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः। महत्त्वमेवमृषिभिर्वर्ण्यते नात्र संशयः ॥ ५०.

हे श्रेष्ठ द्विज, पृथ्वी, अग्नी, पाणी, वायू आणि आकाश यांचे महत्त्व ऋषींनी असे सांगितले आहे; यात शंका नाही.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्। सूर्याचन्द्रमसावेतौ भ्रमन्तौ यावदेव तु। प्रकाशतः स्वभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समास्थितौ ॥ ५०.

आता मी सूर्य आणि चंद्र यांच्या मार्गाची माहिती सांगतो; सूर्य आणि चंद्र हे दोघे, स्वतःच्या प्रकाशाने तेजस्वी होत, त्यांच्या त्यांच्या मंडलात फिरतात.