वायुपुराणम्

भूमिर्जलमथाकाशमिति ज्ञेया परम्परा। स्थितिरेषा तु विज्ञेया सप्तमेऽस्मिन् रसातले ॥ ५०.

पृथ्वी, पाणी आणि मग आकाश—ही क्रमवारी लक्षात घ्या; आणि ही रचना सातव्या रसातळात आहे, असे समजावे.

दशयोजनसाहस्रमेकभौमं रसातलम्। साधुभिः परिविख्यातमेकैकं बहुविस्तरम् ॥ ५०.

रसातळ, ही पहिली अधोलोकाची जागा, दहा हजार योजन एवढी आहे; प्रत्येक जागा साधूंमध्ये मोठी आणि प्रसिद्ध आहे.

प्रथममतलञ्चैव सुतलन्तु ततः परम्। ततः परतरं विद्याद्वितलं बहुविस्तरम् ॥ ५०.

सर्वात आधी अतल आहे, त्यानंतर सुतल; त्यापुढे विटल, जी फार मोठी आहे, असे जाणावे.

ततो गभस्तलं नाम परतश्च महातलम्। श्रीतलञ्च ततः प्राहुः पातालं सप्तमंस्मृतम् ॥ ५०.

त्यानंतर गभस्तल नावाची जागा, त्यापुढे महातल; त्यानंतर श्रीतल, आणि सातवी म्हणजे पाताळ असे ओळखले जाते.

कृष्णभौमञ्च प्रथमं भूमिभागञ्च कीर्त्तितम्। पाण्डुभौमं द्वितीयन्तु तृतीयं रक्तमृत्तिकम् ॥ ५०.

पहिली जागा काळ्या मातीची आहे, आणि हा भूभाग असे वर्णन केला आहे; दुसरी पांढऱ्या मातीची, आणि तिसरी लाल मातीची आहे.

पीतभौमञ्चतुर्थन्तु पञ्चमं शर्करातलम्। षष्ठं सिलामयञ्चैव सौवर्णं सप्तमन्तलम् ॥ ५०.

चौथी पिवळ्या मातीची, पाचवी खड्यांची, सहावी दगडांची, आणि सातवी सोन्याच्या मातीची आहे.

प्रथमे तु तले ख्यातमसुरेन्द्रस्य मन्दिरम्। नमुचेरिन्द्रशत्रोर्हि महानादस्य चालयम् ॥ ५०.

पहिल्या भागात असुरराजाचा महाल प्रसिद्ध आहे, तसेच नमुचि या इंद्रशत्रूचे आणि महानाद यांचे निवासस्थान आहे.

पुरञ्च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्। निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसङ्कुलम् ॥ ५०.

तेथे शंखकर्णाचे शहर, कबंधाचा महाल आणि निष्कुलादाचे आनंदी लोकांनी भरलेले शहर आहे.

राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्। लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य तु ॥ ५०.

तेथे राक्षस भीमाचे, शूलदंताचे निवासस्थान, तसेच लोहिताक्ष, कलिंग आणि श्वापद यांची नगरे आहेत.

धनञ्जयस्य च पुरं माहेन्द्रस्य महात्मनः । कालियस्य च नागस्य नगरं कलसस्य च ॥ ५०.

तेथे धनंजयाचे शहर, महेंद्र या महात्म्याचे, नाग कालियाचे आणि कलसाचे नगरे आहेत.

एवं पुरसहस्राणिं नागदानवरक्षसाम्। तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः ॥ ५०.

या प्रकारे, नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगरे पहिल्या काळ्या मातीच्या भागात आहेत—यात शंका नाही.

द्वितीयेऽपि तले विप्रा दैत्येन्द्रस्य सुरक्षसः। महाजम्भस्य च तथा नगरं प्रथमस्य तु ॥ ५०.

दुसऱ्या भागातही, हे ऋषींनो, दैत्यराज सुरक्षसाचे आणि महाजंभाचे, या प्रमुखांचे नगरे आहेत.

हयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम्। शङ्खाख्येयस्य च पुरं नगरं गोमुखस्य च ॥ ५०.

तेथे हयग्रीव, कृष्ण, निकुंभ यांचे महाल, शंख नावाच्या आणि गोमुख यांच्या नगरे आहेत.

राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य क्रथनस्य च। पुरञ्च कुरुपादस्य महोष्णीषस्य चालयम् ॥ ५०.

राक्षस नील, मेघ, क्रथन, कुरुपाद आणि महोष्णीष यांच्या नगरी.

कम्बलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च। कद्रुपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः ॥ ५०.

कंबळ नावाच्या नागाची, अश्वतराची, कद्रूचा पुत्र महात्मा तक्षक याची नगरी.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्। द्वितीयेऽस्मिन् तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः ॥ ५०.

अशा प्रकारे, या दुसऱ्या थरावर नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या आहेत, हे पांड्र्या भूमीवर, हे ऋषींनो, यात शंका नाही.

तृतीये तु तलेख्यातं प्रह्लादस्य महात्मनः। अनुह्लादस्य च पुरं देत्येन्द्रस्य महात्मनः ॥ ५०.

तिसऱ्या थरावर, महात्मा प्रह्लादाची आणि दैत्यांचा राजा अनuhlाद याची नगरी आहे, असे सांगितले जाते.

तारकाख्‌यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा। शिशुमारस्य च पुरं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ॥ ५०.

तारकाची नगरी, त्रिशिराचा नगर, आणि हर्षाने व समृद्ध लोकांनी भरलेली शिशुमाराची नगरी.

च्यवनस्य च विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम्। राक्षसेन्द्रस्य च पुरंकुम्भिलस्य खरस्यच ॥ ५०.

च्यवनाचे निवासस्थान, राक्षसाचे घर, राक्षसांचा राजा कुम्भिल आणि खराची नगरी.

विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कामुखस्य च। हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च ॥ ५०.

क्रूर विराध, उल्कामुख, नाग हेमक आणि पांडुरक यांच्या नगऱ्या.

मणिमन्त्रस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम्। नन्दस्य चोरगपतेर्विशालस्य च मन्दिरम् ॥ ५०.

मणिमंत्राची नगरी, कपिलाचे निवासस्थान, नागांचा अधिपती नंद आणि विशाल यांचे निवासस्थान.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्। तृतीयेऽस्मिस्तले विप्राः पीतभौमे न संशयः ॥ ५०.

अशा प्रकारे, या तिसऱ्या थरावर, पिवळ्या भूमीवर, नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या आहेत, हे ऋषींनो, यात शंका नाही.

चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः। गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च ॥ ५०.

चौथ्या थरावर, महात्मा दैत्यांचा राजा कालनेमी, गजकर्ण आणि कुंजर यांच्या नगऱ्या आहेत.

राक्षसेन्द्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम्। मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम् ॥ ५०.

राक्षसांचा राजा सुमाली याची विशाल नगरी, लोकांचा अधिपती मुञ्ज आणि व्रुकवक्त्र यांचे निवासस्थान.

बहुयोजनसाहस्रं बहुपक्षिसमाकुलम् । नगरं वैनतेयस्य चतुर्थेऽस्मिन् रसातले ॥ ५०.

हजारो योजनांपर्यंत पसरलेली, अनेक पक्ष्यांनी गजबजलेली, विनतेयाची नगरी या चौथ्या पाताळात आहे.

पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तृते। विरोचनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः ॥ ५०.

पाचव्या, खड्यांसारख्या भूमीवर, विस्तीर्ण जागी, बुद्धिमान दैत्यांचा राजा विरोचन याची नगरी आहे.

वैढूर्य्यस्याग्निजिह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम्। पुरञ्च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसस्य च धीमतः ॥ ५०.

वैढूर्य, अग्निजिह्वा, हिरण्याक्ष यांचे निवासस्थान आणि विद्युज्जिह्वा या बुद्धिमान राक्षसाची नगरी.

महामेघस्य च पुरं राक्षसेन्द्रस्य शालिनः। कर्म्मारस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च ॥ ५०.

महामेघ, राक्षसांचा राजा शालि, नाग कर्मार, स्वस्तिक आणि जय यांच्या नगऱ्या.

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्। पञ्चमेऽपि तथा ज्ञेयं शर्करानिलये सदा ॥ ५०.

अशा प्रकारे, या पाचव्या खड्यांच्या प्रदेशात, नेहमीच नाग, दानव आणि राक्षस यांच्या हजारो नगऱ्या आहेत.