वायुपुराणम्

अनाद्यन्ता प्रयात्येवं नैकजातिसमुद्भवाः। विचित्रा जगतः सा वै प्रवृत्तिरनवस्थिता ।। ४९.

याला ना सुरुवात आहे ना शेवट; हे असेच चालू राहते, अनेक जन्मांमधून उत्पन्न होते; जगातील ही विचित्र हालचाल खरोखरच अस्थिर आहे.

यथैतद् भौतिकं नाम निसर्गबहुविस्तरम्। अतीन्द्रियैर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्ष्यते ।। ४९.

हे भौतिक जग जसे नैसर्गिकरित्या विशाल आहे, तसेच महान सिद्ध लोकांनाही ते इंद्रियांनी जाणता येत नाही.

पृथिव्याञ्चाग्निवायूनां महतस्तमसस्तथा। ईश्वरस्य तु देवस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः ।। ४९.

पृथ्वी, अग्नी, वारा, महान अंधार आणि प्रभू, अनंत देव, हे सर्व श्रेष्ठ द्विजांनो.

क्षयो वा परिमाणं वा अन्तो वापि न विद्यते। अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते। तस्य चोक्तं मया पूर्वं तस्मिन्नामानुकीर्त्तने ।। ४९.

याला ना नाश आहे, ना मोजमाप, ना शेवट; हे सर्वत्र अनंत आहे, सर्व ठिकाणी सांगितले जाते; आणि मी त्याची नावे पूर्वी सांगितली आहेत.

य एष शिवनाम्ना हि तद्वः कार्त्स्न्येन कीर्तितम्। स एष सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ।। ४९.

हेच शिव नावाने ओळखले जाते आणि मी ते तुम्हाला पूर्णपणे सांगितले आहे; ते सर्वत्र आहे आणि सर्व ठिकाणी पूजले जाते.

भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले। अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः ।। ४९.

पृथ्वीवर, रसातळात, आकाशात, वाऱ्यात, अग्नित, सर्व समुद्रांत आणि स्वर्गात, यात काहीच शंका नाही.

तथा तपसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः। अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी महेश्वरः। सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः ।। ४९.

तसेच, तपामध्येही हाच महातेजस्वी जाणावा; अनेक भागांनी विभागलेला, महान योगी, महेश्वर; सर्व लोकांत, लोकांचा स्वामी, विविध प्रकारे पूजला जातो, तोच प्रभू.

एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परान्। आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणः ।। ४९.

अशा प्रकारे एकमेकातून निर्माण होणारे विकार एकमेकांना आधार देतात आणि एकमेकांवर टिकून राहतात. हे सगळे विकार बदलणाऱ्या वस्तूंमध्येच असतात.

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्। परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् ।। ४९.

पृथ्वीपासून सुरू होणारे हे विकार एकमेकांपासून वेगळे आणि मर्यादित असले तरी, ते एकमेकांत मिसळतात आणि कधी एकमेकांवर जास्त प्रभावही दाखवतात.

यस्माद्विष्टाश्च तेऽन्योन्यं तस्मात् स्थैर्यमुपागताः। प्रागासन् ह्यविशेषास्तु विशेषान्योन्यवेशनात्। पृथिव्याद्याश्च वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते ।। ४९.

कारण हे सगळे विकार एकमेकांत प्रवेश करतात, त्यामुळे त्यांना स्थैर्य मिळते. आधी ते वेगळे नव्हते, पण एकमेकांत मिसळल्यामुळे त्यांच्यात फरक निर्माण झाला. पृथ्वीपासून वाऱ्यापर्यंतचे हे तीन विकार असेच वेगळे झाले.

गुणापचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः। शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते ।। ४९.

गुण कमी होत गेल्यामुळे प्रत्येक विकार वेगळा ओळखता येतो; पण उरलेल्या विकारांचे वेगळेपण त्यांच्या सूक्ष्मतेमुळे इथे दिसून येत नाही.

भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो ह्यालोकः परतः स्मृतः। भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः ।। ४९.

या भूतांपेक्षा पुढे तेज आहे, आणि सगळ्या भूतांसह तेजही आकाशात पूर्णपणे मर्यादित आहे.

पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु। भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात्। तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः ।। ४९.

जसा मोठ्या भांड्यात लहान भांडी आत असतात आणि ती एकमेकांपासून वेगळी असली तरी एकमेकांवर आधारलेली असतात, तसंच तेजाचे भेद आकाशात एकमेकांत सामावलेले आहेत असं समजावं.

कृत्स्नान्येतानि चत्वारि अन्योन्यस्याधिकानि तु । यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्ति रुच्यते ।। ४९.

ही चारही भूतं एकमेकांवर अधिराज्य गाजवतात; ही भूतं जिथपर्यंत आहेत, तिथपर्यंत त्यांची उत्पत्ती मानली जाते.

जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतो मताः। प्रत्याख्याय च भूतानि कार्योत्पत्तिर्न विद्यते ।। ४९.

इथे जंतूंचे संस्कार भूतांमध्येच सामावलेले मानले जातात; आणि भूतांशिवाय कोणत्याही कार्याची उत्पत्ती होत नाही.

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु ते। कारणात्मकास्तथैव स्युर्भेदा ये महदादयः ।। ४९.

म्हणून, जे भेद सांगितले आहेत ते मर्यादित आणि कार्यरूप आहेत; पण जे भेद महत्तत्त्वापासून सुरू होतात, ते कारणरूप असतात.

इत्येष सन्निवेशो वो मया प्रोक्तो विभागशः। सप्तद्वीपसमुद्राया याथातथ्येन वै द्विजाः ।। ४९.

अशा प्रकारे, मी तुम्हाला सात द्वीपांनी वेढलेल्या समुद्राची रचना, जशी आहे तशी, तपशीलवार सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

विस्तारान्मण्जलाच्चैव प्रसंख्यातेन चैव हि । वैश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम् ।। ४९.

विस्तार, मोजमाप आणि गणनेनुसार, प्रधान तत्त्वाच्या विविध रूपांचे त्यांच्या त्यांच्या मर्यादांसह वर्णन केले आहे.

अदिष्ठानं भगनतो यस्य सर्वमिदं जगत् । एवं भूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम् ।। ४९.

ज्याचा आधार भगवंत आहे, असं हे सगळं जग; आणि या जगात सात भूतगट एकमेकांत व्यवस्थित मांडलेले आहेत.

एतावान् सन्निवेशस्तु मया शक्यः प्रभावितु म्। एतावदेव श्रोतव्यं सन्निवेशे तु पार्थिव ।। ४९.

माझ्या कडून इतकंच मांडणी शक्य आहे; पृथ्वीच्या रचनेबद्दलही इतकंच ऐकावं.

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम्। तास्वल्पपरिमाणेन प्रसङ्ख्यातुमिहोच्यते। असङ्ख्येयाः प्रकृतयस्तिर्यगूर्द्ध्वमधश्च याः ।। ४९.

ही सात प्रकृती एकमेकांना आधार देतात; त्यातल्या लहान आकाराच्या प्रकृती इथे मोजता येतात, पण ज्या प्रकृती आडव्या, वरच्या आणि खाली पसरलेल्या आहेत, त्या अनंत आहेत.

तारकासन्निवेशश्च यावद्दिव्यं तु मण्जलम्। मर्यादासन्निवेशस्तु भूमेस्तदनुमण्डलम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यां वै द्विजोत्तमाः ।। ४९.

तारकांचा समूह जिथपर्यंत आहे तिथपर्यंत दिव्य मंडल पसरले आहे; पृथ्वीच्या सीमा तिच्या स्वतःच्या मंडलापर्यंत आहेत; त्यापुढे मी पृथ्वीबद्दल अधिक सांगणार आहे, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

अधःप्रमाणमूर्द्ध्वञ्च वर्ण्यमानं निबोधत। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। अनन्तधातवो ह्येते व्यापकास्तु प्रकीर्तिताः ॥ ५०.

खाली आणि वर किती विस्तार आहे ते ऐका: पृथ्वी, वारा, आकाश, पाणी आणि पाचवे तेज—ही सगळी अनंत आणि सर्वत्र पसरलेली तत्त्वे मानली जातात.

जननी सर्वभूतानां सर्व भूतधरा धरा। नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना ॥ ५०.

पृथ्वी ही सर्व भूतांची जननी आहे, ती सर्व प्राण्यांना धरून ठेवते, विविध लोकांनी भरलेली आणि अनेक नगरांनी व निवासस्थानांनी सुशोभित आहे.

नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला। अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा ॥ ५०.

अनेक नद्या, डोंगर आणि विविध जातींनी गजबजलेली, अशी ही देवी पृथ्वी अनंत आणि विशाल म्हणून गातात.

नदीनदसमुद्रस्थास्तथा क्षुद्राश्रयाः स्थिताः। पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगताश्च याः ॥ ५०.

नद्या, ओढ्या, समुद्र आणि लहान जागांमध्ये राहणारे, तसेच पर्वतांवर, आकाशात आणि जमिनीखाली असणारे सर्व जीव येथे आहेत.

आपोऽनन्ताश्च विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलौकिकः। अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसम्भवः ॥ ५०.

पाणी हे अनंत आहे, तसेच सर्व लोकांमध्ये असणारी अग्नी देखील अनंत, सर्वत्र पसरलेली आणि सर्व गोष्टींची मूळ आहे.

तथाकाशमनालम्बं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्। अनन्तं प्रथितं सर्वं वायुश्चाकाशसम्भवः ॥ ५०.

आकाश हे आधाराविना, सुंदर आणि अनेक ठिकाणी असलेले मानले जाते; ते अनंत आणि सर्वत्र पसरलेले आहे, आणि वारा आकाशातून उत्पन्न होतो.

आपः पृथिव्यामुदके पृथिवी चोपरि स्थिता। आकाशञ्चापरमधः पुनर्भूमिः पुनर्ज्जलम् ॥ ५०.

पाणी हे पृथ्वीमध्ये आहे, आणि पृथ्वी पाण्याच्या वर आहे; त्याच्या वर आकाश आहे, पुन्हा खाली पृथ्वी, आणि त्याखाली पुन्हा पाणी आहे.