वायुपुराणम्

अयोगुडनिभो वह्निः समन्तान्मण्डलाकृतिः। समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति। घनवातस्तथाकाशन्धारयाणस्तु तिष्ठति ।। ४९.

आयरनाच्या गाठीसारखा अग्नी, सर्व बाजूंनी गोल आहे; घन वाऱ्याने सर्व बाजूंनी धरून ठेवला जातो आणि तो तसाच राहतो; तसेच, घन वारा आकाशालाही धरून ठेवतो आणि तोही तसाच राहतो.

भूतादिश्च तथाकाशं भूताद्यञ्चाप्यसौ महान् । महान् व्याप्तो ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ।। ४९.

भूतांचा मूळ आणि तसेच आकाश, आणि त्यातून उत्पन्न झालेला महत्त्वाचा तत्त्व, हा महत्त्वाचा तत्त्व अनंताने व्यापलेला आहे आणि तो अव्यक्ताने धरून ठेवला जातो.

अनन्तमपरिव्यक्तन्दशधा सूक्ष्म एव च। अनन्तमकृतात्मानमनादिनिधनञ्च तत् ।। ४९.

तो अनंत, अव्यक्त, दहा प्रकारचा आणि सूक्ष्म आहे; तो अनंत, न बनवलेला आणि न सुरुवात न शेवट असलेला आहे.

अतीत्य पर तो घोरमनालम्बमनामयम्। नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टं तमोवृतम् ।। ४९.

त्यापलीकडेही, भीषण, आधार नसलेला, दुःखरहित, अनेक योजने अंतरावर, अंधाराने झाकलेला प्रदेश आहे.

तम एव निरालोकममर्यादमदेशिकम्। देवानामप्यविदिंतं व्यवहारविवर्ज्जितम् ।। ४९.

तो अंधार प्रकाशरहित, सीमा नसलेला, ठिकाण नसलेला आहे; तो देवतांनाही अज्ञात आणि व्यवहाररहित आहे.

तमसोऽन्ते च विख्यातमाकाशान्ते च भास्वरम्। मर्यादायामतस्तस्य शिवस्यायतनं महत् ।। ४९.

अंधाराच्या शेवटी आणि आकाशाच्या शेवटी एक तेजस्वी स्थान प्रसिद्ध आहे; त्याच्या सीमेजवळ शिवाचे महान निवासस्थान आहे.

त्रिदशानामगम्यन्तु स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः। महतो देवदेवस्य मर्यादायां व्यवस्थितम् ।। ४९.

शास्त्रात सांगितले आहे की हे दिव्य स्थान देवतांनाही गाठता येत नाही; ते देवांचा देव असलेल्या महात्म्याच्या सीमेजवळ स्थिर आहे.

चन्द्रादित्यावतप्तास्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः। ते लोका इत्यभिहिता जगतश्च न संशयः ।। ४९.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या उष्णतेने व्यापलेले जे लोक ज्ञानी लोकांनी प्रसिद्ध केले आहेत, तेच या जगातील लोक आहेत, यात काहीच शंका नाही.

रसातलतलात् सप्त सप्तैवोर्द्ध्वतलाः क्षितौ। सप्तस्कन्धास्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः ।। ४९.

रसातळ आणि तलातळ यापासून सात, तसेच पृथ्वीवर सात वरचे लोक, वाऱ्याचे सात विभाग आणि ब्रह्माचे निवास, हे सर्व द्विजांनो.

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः। प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः ।। ४९.

पाताळापासून आकाशापर्यंत येथे पाच प्रकारची गती आहे; हेच जगाचे प्रमाण आहे आणि हाच संसाराचा महासागर आहे.

अनाद्यन्ता प्रयात्येवं नैकजातिसमुद्भवाः। विचित्रा जगतः सा वै प्रवृत्तिरनवस्थिता ।। ४९.

याला ना सुरुवात आहे ना शेवट; हे असेच चालू राहते, अनेक जन्मांमधून उत्पन्न होते; जगातील ही विचित्र हालचाल खरोखरच अस्थिर आहे.

यथैतद् भौतिकं नाम निसर्गबहुविस्तरम्। अतीन्द्रियैर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्ष्यते ।। ४९.

हे भौतिक जग जसे नैसर्गिकरित्या विशाल आहे, तसेच महान सिद्ध लोकांनाही ते इंद्रियांनी जाणता येत नाही.

पृथिव्याञ्चाग्निवायूनां महतस्तमसस्तथा। ईश्वरस्य तु देवस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः ।। ४९.

पृथ्वी, अग्नी, वारा, महान अंधार आणि प्रभू, अनंत देव, हे सर्व श्रेष्ठ द्विजांनो.

क्षयो वा परिमाणं वा अन्तो वापि न विद्यते। अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते। तस्य चोक्तं मया पूर्वं तस्मिन्नामानुकीर्त्तने ।। ४९.

याला ना नाश आहे, ना मोजमाप, ना शेवट; हे सर्वत्र अनंत आहे, सर्व ठिकाणी सांगितले जाते; आणि मी त्याची नावे पूर्वी सांगितली आहेत.

य एष शिवनाम्ना हि तद्वः कार्त्स्न्येन कीर्तितम्। स एष सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ।। ४९.

हेच शिव नावाने ओळखले जाते आणि मी ते तुम्हाला पूर्णपणे सांगितले आहे; ते सर्वत्र आहे आणि सर्व ठिकाणी पूजले जाते.

भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले। अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः ।। ४९.

पृथ्वीवर, रसातळात, आकाशात, वाऱ्यात, अग्नित, सर्व समुद्रांत आणि स्वर्गात, यात काहीच शंका नाही.

तथा तपसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः। अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी महेश्वरः। सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः ।। ४९.

तसेच, तपामध्येही हाच महातेजस्वी जाणावा; अनेक भागांनी विभागलेला, महान योगी, महेश्वर; सर्व लोकांत, लोकांचा स्वामी, विविध प्रकारे पूजला जातो, तोच प्रभू.

एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परान्। आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणः ।। ४९.

अशा प्रकारे एकमेकातून निर्माण होणारे विकार एकमेकांना आधार देतात आणि एकमेकांवर टिकून राहतात. हे सगळे विकार बदलणाऱ्या वस्तूंमध्येच असतात.

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्। परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् ।। ४९.

पृथ्वीपासून सुरू होणारे हे विकार एकमेकांपासून वेगळे आणि मर्यादित असले तरी, ते एकमेकांत मिसळतात आणि कधी एकमेकांवर जास्त प्रभावही दाखवतात.

यस्माद्विष्टाश्च तेऽन्योन्यं तस्मात् स्थैर्यमुपागताः। प्रागासन् ह्यविशेषास्तु विशेषान्योन्यवेशनात्। पृथिव्याद्याश्च वाय्वन्ताः परिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते ।। ४९.

कारण हे सगळे विकार एकमेकांत प्रवेश करतात, त्यामुळे त्यांना स्थैर्य मिळते. आधी ते वेगळे नव्हते, पण एकमेकांत मिसळल्यामुळे त्यांच्यात फरक निर्माण झाला. पृथ्वीपासून वाऱ्यापर्यंतचे हे तीन विकार असेच वेगळे झाले.

गुणापचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः। शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते ।। ४९.

गुण कमी होत गेल्यामुळे प्रत्येक विकार वेगळा ओळखता येतो; पण उरलेल्या विकारांचे वेगळेपण त्यांच्या सूक्ष्मतेमुळे इथे दिसून येत नाही.

भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो ह्यालोकः परतः स्मृतः। भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः ।। ४९.

या भूतांपेक्षा पुढे तेज आहे, आणि सगळ्या भूतांसह तेजही आकाशात पूर्णपणे मर्यादित आहे.

पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु। भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात्। तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः ।। ४९.

जसा मोठ्या भांड्यात लहान भांडी आत असतात आणि ती एकमेकांपासून वेगळी असली तरी एकमेकांवर आधारलेली असतात, तसंच तेजाचे भेद आकाशात एकमेकांत सामावलेले आहेत असं समजावं.

कृत्स्नान्येतानि चत्वारि अन्योन्यस्याधिकानि तु । यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्ति रुच्यते ।। ४९.

ही चारही भूतं एकमेकांवर अधिराज्य गाजवतात; ही भूतं जिथपर्यंत आहेत, तिथपर्यंत त्यांची उत्पत्ती मानली जाते.

जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतो मताः। प्रत्याख्याय च भूतानि कार्योत्पत्तिर्न विद्यते ।। ४९.

इथे जंतूंचे संस्कार भूतांमध्येच सामावलेले मानले जातात; आणि भूतांशिवाय कोणत्याही कार्याची उत्पत्ती होत नाही.

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु ते। कारणात्मकास्तथैव स्युर्भेदा ये महदादयः ।। ४९.

म्हणून, जे भेद सांगितले आहेत ते मर्यादित आणि कार्यरूप आहेत; पण जे भेद महत्तत्त्वापासून सुरू होतात, ते कारणरूप असतात.

इत्येष सन्निवेशो वो मया प्रोक्तो विभागशः। सप्तद्वीपसमुद्राया याथातथ्येन वै द्विजाः ।। ४९.

अशा प्रकारे, मी तुम्हाला सात द्वीपांनी वेढलेल्या समुद्राची रचना, जशी आहे तशी, तपशीलवार सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

विस्तारान्मण्जलाच्चैव प्रसंख्यातेन चैव हि । वैश्वरूपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम् ।। ४९.

विस्तार, मोजमाप आणि गणनेनुसार, प्रधान तत्त्वाच्या विविध रूपांचे त्यांच्या त्यांच्या मर्यादांसह वर्णन केले आहे.

अदिष्ठानं भगनतो यस्य सर्वमिदं जगत् । एवं भूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम् ।। ४९.

ज्याचा आधार भगवंत आहे, असं हे सगळं जग; आणि या जगात सात भूतगट एकमेकांत व्यवस्थित मांडलेले आहेत.