वायुपुराणम्

आलोकस्तस्य चार्वाक्तु निरालोकस्ततः परम्। योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।। ४९.

त्याचा प्रकाशमान भाग सर्वत्र आहे, आणि त्यापुढे अंधार आहे. त्याची उंची दहा हजार योजन आहे असे सांगितले जाते.

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः। आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता। लोकार्थं सम्मतो लोको निरालोकस्तु बाह्यतः ।। ४९.

त्याचा विस्तार पृथ्वीवर तितकाच आहे आणि तो इच्छेनुसार फिरतो. प्रकाशात लोकांचा वास आहे, आणि अंधारात लोक नसतात. लोकांसाठी लोकाचा स्वीकार होतो, आणि अंधाराचा भाग बाहेरचा आहे.

लोकविस्तारमात्रन्तु आलोकः सर्वतो बहिः। परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतश्च सः। निरालोकात्परश्चापि अण्डमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

प्रकाशाचा भाग म्हणजेच लोकांचा विस्तार, तो सर्व बाजूंनी मर्यादित आणि पाण्याने वेढलेला आहे. अंधाराच्या पलीकडे एक अंडे सर्वत्र व्यापून आहे.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ।। ४९.

त्या अंड्याच्या आत हे सर्व लोक आणि सात द्वीपांची पृथ्वी आहे. भूर्लोक, मग भुवर्लोक, नंतर स्वर्लोक आणि महर्लोक आहेत.

जनस्तपस्तथा सत्य एतावान् लोकसङ्‌ग्रहः। एकावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव तत्परः ।। ४९.

जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक; हेच सर्व लोकांचे समूह आहेत. एकच लोक मानावा, आणि त्यापुढे लोकांचा शेवट आहे.

कुम्बस्थायी भवेद्यादृक् प्रतीच्यान्दिशि चन्द्रमाः। आदितः शुक्लपक्षस्य वपुरण्डस्य तद्विधम् ।। ४९.

पश्चिम दिशेला ठेवलेल्या कलशासारखा चंद्र आहे. शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला अंड्याचे रूप तसेच असते.

अण्डानामीदृशानान्तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः। तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च कारणस्याव्ययात्मनः। कारणैः प्राकृतैस्तत्र ह्यावृतं प्रतिसप्तभिः ।। ४९.

अशा अंड्यांची कोट्यवधी संख्या आहे, हजारोंनी. ते आडवे, वर आणि खाली, अविनाशी कारणाशी संबंधित आहेत. प्रत्येक अंडे सात नैसर्गिक घटकांनी वेढलेले असते.

दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्। परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परात् ।। ४९.

दहा अधिकतेने ती एकमेकांना आधार देतात. सर्व एकमेकांनी वेढलेली आहेत आणि सर्व एकमेकांतून उत्पन्न होतात.

अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः। समन्ताद्येन तोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।। ४९.

या अंड्याभोवती घन समुद्र आहे. त्या पाण्याने सर्व बाजूंनी धरून तो स्थिर आहे.

बाह्यतो घनतोयस्य तिर्यगूर्द्ध्वानुमण्डलम्। धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते घनतेजसा ।। ४९.

घन पाण्याच्या बाहेर, त्याचा गोल आकार आडवा आणि वरच्या बाजूने पसरलेला आहे; सर्व बाजूंनी धरून ठेवलेला तो घन तेजामुळे स्थिर राहतो.

अयोगुडनिभो वह्निः समन्तान्मण्डलाकृतिः। समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति। घनवातस्तथाकाशन्धारयाणस्तु तिष्ठति ।। ४९.

आयरनाच्या गाठीसारखा अग्नी, सर्व बाजूंनी गोल आहे; घन वाऱ्याने सर्व बाजूंनी धरून ठेवला जातो आणि तो तसाच राहतो; तसेच, घन वारा आकाशालाही धरून ठेवतो आणि तोही तसाच राहतो.

भूतादिश्च तथाकाशं भूताद्यञ्चाप्यसौ महान् । महान् व्याप्तो ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ।। ४९.

भूतांचा मूळ आणि तसेच आकाश, आणि त्यातून उत्पन्न झालेला महत्त्वाचा तत्त्व, हा महत्त्वाचा तत्त्व अनंताने व्यापलेला आहे आणि तो अव्यक्ताने धरून ठेवला जातो.

अनन्तमपरिव्यक्तन्दशधा सूक्ष्म एव च। अनन्तमकृतात्मानमनादिनिधनञ्च तत् ।। ४९.

तो अनंत, अव्यक्त, दहा प्रकारचा आणि सूक्ष्म आहे; तो अनंत, न बनवलेला आणि न सुरुवात न शेवट असलेला आहे.

अतीत्य पर तो घोरमनालम्बमनामयम्। नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टं तमोवृतम् ।। ४९.

त्यापलीकडेही, भीषण, आधार नसलेला, दुःखरहित, अनेक योजने अंतरावर, अंधाराने झाकलेला प्रदेश आहे.

तम एव निरालोकममर्यादमदेशिकम्। देवानामप्यविदिंतं व्यवहारविवर्ज्जितम् ।। ४९.

तो अंधार प्रकाशरहित, सीमा नसलेला, ठिकाण नसलेला आहे; तो देवतांनाही अज्ञात आणि व्यवहाररहित आहे.

तमसोऽन्ते च विख्यातमाकाशान्ते च भास्वरम्। मर्यादायामतस्तस्य शिवस्यायतनं महत् ।। ४९.

अंधाराच्या शेवटी आणि आकाशाच्या शेवटी एक तेजस्वी स्थान प्रसिद्ध आहे; त्याच्या सीमेजवळ शिवाचे महान निवासस्थान आहे.

त्रिदशानामगम्यन्तु स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः। महतो देवदेवस्य मर्यादायां व्यवस्थितम् ।। ४९.

शास्त्रात सांगितले आहे की हे दिव्य स्थान देवतांनाही गाठता येत नाही; ते देवांचा देव असलेल्या महात्म्याच्या सीमेजवळ स्थिर आहे.

चन्द्रादित्यावतप्तास्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः। ते लोका इत्यभिहिता जगतश्च न संशयः ।। ४९.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या उष्णतेने व्यापलेले जे लोक ज्ञानी लोकांनी प्रसिद्ध केले आहेत, तेच या जगातील लोक आहेत, यात काहीच शंका नाही.

रसातलतलात् सप्त सप्तैवोर्द्ध्वतलाः क्षितौ। सप्तस्कन्धास्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः ।। ४९.

रसातळ आणि तलातळ यापासून सात, तसेच पृथ्वीवर सात वरचे लोक, वाऱ्याचे सात विभाग आणि ब्रह्माचे निवास, हे सर्व द्विजांनो.

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः। प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः ।। ४९.

पाताळापासून आकाशापर्यंत येथे पाच प्रकारची गती आहे; हेच जगाचे प्रमाण आहे आणि हाच संसाराचा महासागर आहे.

अनाद्यन्ता प्रयात्येवं नैकजातिसमुद्भवाः। विचित्रा जगतः सा वै प्रवृत्तिरनवस्थिता ।। ४९.

याला ना सुरुवात आहे ना शेवट; हे असेच चालू राहते, अनेक जन्मांमधून उत्पन्न होते; जगातील ही विचित्र हालचाल खरोखरच अस्थिर आहे.

यथैतद् भौतिकं नाम निसर्गबहुविस्तरम्। अतीन्द्रियैर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्ष्यते ।। ४९.

हे भौतिक जग जसे नैसर्गिकरित्या विशाल आहे, तसेच महान सिद्ध लोकांनाही ते इंद्रियांनी जाणता येत नाही.

पृथिव्याञ्चाग्निवायूनां महतस्तमसस्तथा। ईश्वरस्य तु देवस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः ।। ४९.

पृथ्वी, अग्नी, वारा, महान अंधार आणि प्रभू, अनंत देव, हे सर्व श्रेष्ठ द्विजांनो.

क्षयो वा परिमाणं वा अन्तो वापि न विद्यते। अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते। तस्य चोक्तं मया पूर्वं तस्मिन्नामानुकीर्त्तने ।। ४९.

याला ना नाश आहे, ना मोजमाप, ना शेवट; हे सर्वत्र अनंत आहे, सर्व ठिकाणी सांगितले जाते; आणि मी त्याची नावे पूर्वी सांगितली आहेत.

य एष शिवनाम्ना हि तद्वः कार्त्स्न्येन कीर्तितम्। स एष सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ।। ४९.

हेच शिव नावाने ओळखले जाते आणि मी ते तुम्हाला पूर्णपणे सांगितले आहे; ते सर्वत्र आहे आणि सर्व ठिकाणी पूजले जाते.

भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले। अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः ।। ४९.

पृथ्वीवर, रसातळात, आकाशात, वाऱ्यात, अग्नित, सर्व समुद्रांत आणि स्वर्गात, यात काहीच शंका नाही.

तथा तपसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः। अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी महेश्वरः। सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः ।। ४९.

तसेच, तपामध्येही हाच महातेजस्वी जाणावा; अनेक भागांनी विभागलेला, महान योगी, महेश्वर; सर्व लोकांत, लोकांचा स्वामी, विविध प्रकारे पूजला जातो, तोच प्रभू.

एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्परान्। आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणः ।। ४९.

अशा प्रकारे एकमेकातून निर्माण होणारे विकार एकमेकांना आधार देतात आणि एकमेकांवर टिकून राहतात. हे सगळे विकार बदलणाऱ्या वस्तूंमध्येच असतात.

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम्। परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्टाश्च परस्परम् ।। ४९.

पृथ्वीपासून सुरू होणारे हे विकार एकमेकांपासून वेगळे आणि मर्यादित असले तरी, ते एकमेकांत मिसळतात आणि कधी एकमेकांवर जास्त प्रभावही दाखवतात.