वायुपुराणम्

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्र तैः स नमस्कृतः। महादेवः पुष्करे तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।। ४९.

पुष्करद्वीपात त्या लोकांनी वडाचे झाड पूजले आहे; पुष्करात महादेव आणि ब्रह्मा, त्रिभुवनांचे स्वामी, यांचीही पूजा होते.

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः। उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः। स तत्र पूज्यते चैव देवैर्देवोत्तमोत्तमः ।। ४९.

त्या ठिकाणी ब्रह्मा, सध्यांसह, प्रजापती राहतात. तिथे त्र्याहत्तीस देव आणि महर्षी त्यांची पूजा करतात. देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो देव तिथे सर्व देवांनी पूजला जातो.

जम्बूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च। द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमास्त्विह ।। ४९.

जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने निर्माण होतात. त्या सर्व द्वीपांमध्ये प्रजांची वाढ ठराविक क्रमाने होते.

सर्वसो ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च। आरोग्यायुःप्रमाणाद्धि द्विगुणञ्च समन्ततः ।। ४९.

सर्वत्र ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर आरोग्य आणि आयुष्याचा काळ दुप्पट वाढतो.

एतस्मिन् पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम्। गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं सज्जनमण्डिताः ।। ४९.

या पुष्करद्वीपात, जसे सांगितले आहे, दोन प्रदेश स्वतः सज्जनांनी रक्षण केलेले आहेत.

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः। सविष्णुः सशिवो देवः सपिता सपितामहः ।। ४९.

ईश्वर दंड उचलून उभा राहतो, तोच ब्रह्मा, त्रिभुवनांचा स्वामी आहे. त्याच्यासोबत विष्णू, शिव, देव, पितर आणि पितामह आहेत.

भोजनञ्चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते च प्रजाः सदा ।। ४९.

त्या ठिकाणी अन्न आपोआप, कोणत्याही कष्टाशिवाय मिळते. प्रजा नेहमी सहा रसांचे आणि मोठ्या शक्तीचे अन्न खातात.

परेण पुष्करस्याथ आवृत्या यः स्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्टितः ।। ४९.

पुष्कराच्या पलीकडे, सर्व बाजूंनी वेढणारा, गोड पाण्याचा मोठा समुद्र आहे.

परेण तस्य महती दृश्यते लोक संस्थितिः। काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ।। ४९.

त्याच्या पलीकडे एक मोठा प्रदेश दिसतो, जो लोकांचे निवासस्थान आहे. ती सुवर्णभूमी दोनपट मोठी असून, पूर्णपणे एकाच दगडासारखी आहे.

तस्मात्परेण शैलस्तु मर्यादान्ते तु मण्डलम्। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते ।। ४९.

त्यापुढे, सीमारेषेवर एक पर्वत आहे, जो वर्तुळाकार आहे. तो तेजस्वी आणि अंधाराचाही आहे, आणि त्याला लोकालोक म्हणतात.

आलोकस्तस्य चार्वाक्तु निरालोकस्ततः परम्। योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।। ४९.

त्याचा प्रकाशमान भाग सर्वत्र आहे, आणि त्यापुढे अंधार आहे. त्याची उंची दहा हजार योजन आहे असे सांगितले जाते.

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः। आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता। लोकार्थं सम्मतो लोको निरालोकस्तु बाह्यतः ।। ४९.

त्याचा विस्तार पृथ्वीवर तितकाच आहे आणि तो इच्छेनुसार फिरतो. प्रकाशात लोकांचा वास आहे, आणि अंधारात लोक नसतात. लोकांसाठी लोकाचा स्वीकार होतो, आणि अंधाराचा भाग बाहेरचा आहे.

लोकविस्तारमात्रन्तु आलोकः सर्वतो बहिः। परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतश्च सः। निरालोकात्परश्चापि अण्डमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

प्रकाशाचा भाग म्हणजेच लोकांचा विस्तार, तो सर्व बाजूंनी मर्यादित आणि पाण्याने वेढलेला आहे. अंधाराच्या पलीकडे एक अंडे सर्वत्र व्यापून आहे.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ।। ४९.

त्या अंड्याच्या आत हे सर्व लोक आणि सात द्वीपांची पृथ्वी आहे. भूर्लोक, मग भुवर्लोक, नंतर स्वर्लोक आणि महर्लोक आहेत.

जनस्तपस्तथा सत्य एतावान् लोकसङ्‌ग्रहः। एकावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव तत्परः ।। ४९.

जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक; हेच सर्व लोकांचे समूह आहेत. एकच लोक मानावा, आणि त्यापुढे लोकांचा शेवट आहे.

कुम्बस्थायी भवेद्यादृक् प्रतीच्यान्दिशि चन्द्रमाः। आदितः शुक्लपक्षस्य वपुरण्डस्य तद्विधम् ।। ४९.

पश्चिम दिशेला ठेवलेल्या कलशासारखा चंद्र आहे. शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला अंड्याचे रूप तसेच असते.

अण्डानामीदृशानान्तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः। तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च कारणस्याव्ययात्मनः। कारणैः प्राकृतैस्तत्र ह्यावृतं प्रतिसप्तभिः ।। ४९.

अशा अंड्यांची कोट्यवधी संख्या आहे, हजारोंनी. ते आडवे, वर आणि खाली, अविनाशी कारणाशी संबंधित आहेत. प्रत्येक अंडे सात नैसर्गिक घटकांनी वेढलेले असते.

दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्। परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परात् ।। ४९.

दहा अधिकतेने ती एकमेकांना आधार देतात. सर्व एकमेकांनी वेढलेली आहेत आणि सर्व एकमेकांतून उत्पन्न होतात.

अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः। समन्ताद्येन तोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।। ४९.

या अंड्याभोवती घन समुद्र आहे. त्या पाण्याने सर्व बाजूंनी धरून तो स्थिर आहे.

बाह्यतो घनतोयस्य तिर्यगूर्द्ध्वानुमण्डलम्। धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते घनतेजसा ।। ४९.

घन पाण्याच्या बाहेर, त्याचा गोल आकार आडवा आणि वरच्या बाजूने पसरलेला आहे; सर्व बाजूंनी धरून ठेवलेला तो घन तेजामुळे स्थिर राहतो.

अयोगुडनिभो वह्निः समन्तान्मण्डलाकृतिः। समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति। घनवातस्तथाकाशन्धारयाणस्तु तिष्ठति ।। ४९.

आयरनाच्या गाठीसारखा अग्नी, सर्व बाजूंनी गोल आहे; घन वाऱ्याने सर्व बाजूंनी धरून ठेवला जातो आणि तो तसाच राहतो; तसेच, घन वारा आकाशालाही धरून ठेवतो आणि तोही तसाच राहतो.

भूतादिश्च तथाकाशं भूताद्यञ्चाप्यसौ महान् । महान् व्याप्तो ह्यनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ।। ४९.

भूतांचा मूळ आणि तसेच आकाश, आणि त्यातून उत्पन्न झालेला महत्त्वाचा तत्त्व, हा महत्त्वाचा तत्त्व अनंताने व्यापलेला आहे आणि तो अव्यक्ताने धरून ठेवला जातो.

अनन्तमपरिव्यक्तन्दशधा सूक्ष्म एव च। अनन्तमकृतात्मानमनादिनिधनञ्च तत् ।। ४९.

तो अनंत, अव्यक्त, दहा प्रकारचा आणि सूक्ष्म आहे; तो अनंत, न बनवलेला आणि न सुरुवात न शेवट असलेला आहे.

अतीत्य पर तो घोरमनालम्बमनामयम्। नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टं तमोवृतम् ।। ४९.

त्यापलीकडेही, भीषण, आधार नसलेला, दुःखरहित, अनेक योजने अंतरावर, अंधाराने झाकलेला प्रदेश आहे.

तम एव निरालोकममर्यादमदेशिकम्। देवानामप्यविदिंतं व्यवहारविवर्ज्जितम् ।। ४९.

तो अंधार प्रकाशरहित, सीमा नसलेला, ठिकाण नसलेला आहे; तो देवतांनाही अज्ञात आणि व्यवहाररहित आहे.

तमसोऽन्ते च विख्यातमाकाशान्ते च भास्वरम्। मर्यादायामतस्तस्य शिवस्यायतनं महत् ।। ४९.

अंधाराच्या शेवटी आणि आकाशाच्या शेवटी एक तेजस्वी स्थान प्रसिद्ध आहे; त्याच्या सीमेजवळ शिवाचे महान निवासस्थान आहे.

त्रिदशानामगम्यन्तु स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः। महतो देवदेवस्य मर्यादायां व्यवस्थितम् ।। ४९.

शास्त्रात सांगितले आहे की हे दिव्य स्थान देवतांनाही गाठता येत नाही; ते देवांचा देव असलेल्या महात्म्याच्या सीमेजवळ स्थिर आहे.

चन्द्रादित्यावतप्तास्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः। ते लोका इत्यभिहिता जगतश्च न संशयः ।। ४९.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या उष्णतेने व्यापलेले जे लोक ज्ञानी लोकांनी प्रसिद्ध केले आहेत, तेच या जगातील लोक आहेत, यात काहीच शंका नाही.

रसातलतलात् सप्त सप्तैवोर्द्ध्वतलाः क्षितौ। सप्तस्कन्धास्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः ।। ४९.

रसातळ आणि तलातळ यापासून सात, तसेच पृथ्वीवर सात वरचे लोक, वाऱ्याचे सात विभाग आणि ब्रह्माचे निवास, हे सर्व द्विजांनो.