वायुपुराणम्

ऋष इत्येव ऋषयः वृषः शक्तिप्रबन्धने। इति प्रबन्धनात् सिद्धं वर्षत्वं तेन तेषु तत् ।। ४९.

'ऋष' म्हणजे ऋषी, 'वृष' म्हणजे बांधण्याची शक्ती; या संबंधामुळे तिथे 'वर्ष' हे नाव पडले.

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्धौ समुद्रः पूर्यते तदा। प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते खगे ।। ४९.

शुक्ल पक्षात चंद्र वाढत असताना समुद्र भरतो; कृष्ण पक्षात चंद्र कमी होत असताना आणि अस्ताला जाताना समुद्र ओसंडतो.

आपूर्यमाणे उदधिः स्वत एवाभिपूर्यते। ततोऽपक्षीयमाणेऽपि स्वात्मनैवापकृष्यते ।। ४९.

समुद्र भरत असताना तो आपोआप भरतो; आणि कमी होत असताना देखील तो स्वतःच्या स्वभावाने ओसंडतो.

उखास्थमग्निसंयोगात् जलमुद्रिच्यते यथा। तथा महोदधिगतं तोयमुद्रिच्यते ततः ।। ४९.

जशी अग्नीच्या संपर्काने पाण्याचे भांडे रिकामे होते, तशीच महासागरातील पाणीही उष्णतेने आटते.

अन्यूनाह्यतिरिक्ताश्च वर्द्धन्त्यापो ह्रसन्ति च। उदयास्तमितैश्चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। क्षयवृद्धिरेवमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।। ४९.

पाणी कधी वाढते, कधी कमी होते, हे चंद्राच्या वाढण्या-घटण्यावर आणि त्याच्या उगवण्या-अस्तावर अवलंबून असते; त्यामुळे समुद्राची वाढ-घट चंद्राच्या वाढ-घटीप्रमाणे होते.

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलीनां शतानि तु। अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणान्तु पर्वसु ।। ४९.

समुद्राच्या संगमावर पाण्याची वाढ किंवा घट एकशे पंधरा बोट इतकी दिसून येते.

द्विरापत्वात् स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः। उदकस्याधानं यस्माच्च तस्मादुदधिरुच्यते ।। ४९.

द्वीप सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेले असल्यामुळे त्यांना 'द्वीप' म्हणतात; आणि जिथे पाणी साठते त्याला 'समुद्र' म्हणतात.

अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः । प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ।। ४९.

जे डोंगर पर्वतांच्या संगमावर नाहीत त्यांना 'गिरी' म्हणतात, आणि जे संगमावर आहेत त्यांना 'पर्वत' म्हणतात; प्लक्षद्वीपात गोमेध नावाचा पर्वत आहे.

शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते च महाद्रुमाः। कुशद्वीपे कुशस्तम्बस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

शाल्मली द्वीपात शाल्मली वृक्षाला मोठ्या आदराने पूजले जाते; कुशद्वीपात कुशाचा काडी त्याच नावाने ओळखली जाते.

क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चो मध्ये जनपदस्य ह। शकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

क्रौंचद्वीपात क्रौंच नावाचा पर्वत प्रदेशाच्या मध्यभागी आहे; शाकद्वीपात शाक वृक्ष त्याच नावाने ओळखला जातो.

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्र तैः स नमस्कृतः। महादेवः पुष्करे तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।। ४९.

पुष्करद्वीपात त्या लोकांनी वडाचे झाड पूजले आहे; पुष्करात महादेव आणि ब्रह्मा, त्रिभुवनांचे स्वामी, यांचीही पूजा होते.

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः। उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः। स तत्र पूज्यते चैव देवैर्देवोत्तमोत्तमः ।। ४९.

त्या ठिकाणी ब्रह्मा, सध्यांसह, प्रजापती राहतात. तिथे त्र्याहत्तीस देव आणि महर्षी त्यांची पूजा करतात. देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो देव तिथे सर्व देवांनी पूजला जातो.

जम्बूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च। द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमास्त्विह ।। ४९.

जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने निर्माण होतात. त्या सर्व द्वीपांमध्ये प्रजांची वाढ ठराविक क्रमाने होते.

सर्वसो ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च। आरोग्यायुःप्रमाणाद्धि द्विगुणञ्च समन्ततः ।। ४९.

सर्वत्र ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर आरोग्य आणि आयुष्याचा काळ दुप्पट वाढतो.

एतस्मिन् पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम्। गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं सज्जनमण्डिताः ।। ४९.

या पुष्करद्वीपात, जसे सांगितले आहे, दोन प्रदेश स्वतः सज्जनांनी रक्षण केलेले आहेत.

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः। सविष्णुः सशिवो देवः सपिता सपितामहः ।। ४९.

ईश्वर दंड उचलून उभा राहतो, तोच ब्रह्मा, त्रिभुवनांचा स्वामी आहे. त्याच्यासोबत विष्णू, शिव, देव, पितर आणि पितामह आहेत.

भोजनञ्चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते च प्रजाः सदा ।। ४९.

त्या ठिकाणी अन्न आपोआप, कोणत्याही कष्टाशिवाय मिळते. प्रजा नेहमी सहा रसांचे आणि मोठ्या शक्तीचे अन्न खातात.

परेण पुष्करस्याथ आवृत्या यः स्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्टितः ।। ४९.

पुष्कराच्या पलीकडे, सर्व बाजूंनी वेढणारा, गोड पाण्याचा मोठा समुद्र आहे.

परेण तस्य महती दृश्यते लोक संस्थितिः। काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ।। ४९.

त्याच्या पलीकडे एक मोठा प्रदेश दिसतो, जो लोकांचे निवासस्थान आहे. ती सुवर्णभूमी दोनपट मोठी असून, पूर्णपणे एकाच दगडासारखी आहे.

तस्मात्परेण शैलस्तु मर्यादान्ते तु मण्डलम्। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते ।। ४९.

त्यापुढे, सीमारेषेवर एक पर्वत आहे, जो वर्तुळाकार आहे. तो तेजस्वी आणि अंधाराचाही आहे, आणि त्याला लोकालोक म्हणतात.

आलोकस्तस्य चार्वाक्तु निरालोकस्ततः परम्। योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ।। ४९.

त्याचा प्रकाशमान भाग सर्वत्र आहे, आणि त्यापुढे अंधार आहे. त्याची उंची दहा हजार योजन आहे असे सांगितले जाते.

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः। आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता। लोकार्थं सम्मतो लोको निरालोकस्तु बाह्यतः ।। ४९.

त्याचा विस्तार पृथ्वीवर तितकाच आहे आणि तो इच्छेनुसार फिरतो. प्रकाशात लोकांचा वास आहे, आणि अंधारात लोक नसतात. लोकांसाठी लोकाचा स्वीकार होतो, आणि अंधाराचा भाग बाहेरचा आहे.

लोकविस्तारमात्रन्तु आलोकः सर्वतो बहिः। परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतश्च सः। निरालोकात्परश्चापि अण्डमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

प्रकाशाचा भाग म्हणजेच लोकांचा विस्तार, तो सर्व बाजूंनी मर्यादित आणि पाण्याने वेढलेला आहे. अंधाराच्या पलीकडे एक अंडे सर्वत्र व्यापून आहे.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ।। ४९.

त्या अंड्याच्या आत हे सर्व लोक आणि सात द्वीपांची पृथ्वी आहे. भूर्लोक, मग भुवर्लोक, नंतर स्वर्लोक आणि महर्लोक आहेत.

जनस्तपस्तथा सत्य एतावान् लोकसङ्‌ग्रहः। एकावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव तत्परः ।। ४९.

जनलोक, तपोलोक आणि सत्यलोक; हेच सर्व लोकांचे समूह आहेत. एकच लोक मानावा, आणि त्यापुढे लोकांचा शेवट आहे.

कुम्बस्थायी भवेद्यादृक् प्रतीच्यान्दिशि चन्द्रमाः। आदितः शुक्लपक्षस्य वपुरण्डस्य तद्विधम् ।। ४९.

पश्चिम दिशेला ठेवलेल्या कलशासारखा चंद्र आहे. शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला अंड्याचे रूप तसेच असते.

अण्डानामीदृशानान्तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः। तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च कारणस्याव्ययात्मनः। कारणैः प्राकृतैस्तत्र ह्यावृतं प्रतिसप्तभिः ।। ४९.

अशा अंड्यांची कोट्यवधी संख्या आहे, हजारोंनी. ते आडवे, वर आणि खाली, अविनाशी कारणाशी संबंधित आहेत. प्रत्येक अंडे सात नैसर्गिक घटकांनी वेढलेले असते.

दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्। परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परात् ।। ४९.

दहा अधिकतेने ती एकमेकांना आधार देतात. सर्व एकमेकांनी वेढलेली आहेत आणि सर्व एकमेकांतून उत्पन्न होतात.

अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः। समन्ताद्येन तोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।। ४९.

या अंड्याभोवती घन समुद्र आहे. त्या पाण्याने सर्व बाजूंनी धरून तो स्थिर आहे.