वायुपुराणम्

न तत्र वञ्चको नेर्ष्या न स्तेना न भयं तथा। निग्रहो न च दण्डोऽस्ति न लोभो न परिग्रहः ।। ४९.

तिथे कुणी फसवणूक करणारा नाही, हेवा नाही, चोरी नाही, भीती नाही; तिथे दडपशाही नाही, शिक्षा नाही, लोभ नाही, आणि संपत्ती साठवणंही नाही.

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौ तथैव च। वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ।। ४९.

तिथे सत्य किंवा असत्य नाही, धर्म किंवा अधर्म नाही; ना जाती-आश्रमांची चर्चा असते, ना गुरांची राखण, ना व्यापार.

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शल्यमेव च। वर्षद्वये सर्वमेतत् पुष्करस्य न विद्यते ।। ४९.

त्रैविद्य, शिक्षा देण्याची विद्या, सेवा किंवा शस्त्रक्रियेची कला — हे काहीही त्या पुष्करच्या दोन प्रदेशात अस्तित्वात नाही.

न तत्र नद्यो वर्षञ्च शीतोष्णं वा न विद्यते । उद्भिज्जान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च ।। ४९.

तेथे ना नद्या आहेत, ना पाऊस पडतो, ना तिथे थंडी किंवा उष्णता आहे. तिथे पाणी डोंगरातून आणि झऱ्यांतूनच उगम पावते.

उत्तराणां कुरूणाञ्च तुल्यकालो जनः सदा। सर्वत्र सुसुखस्तत्र जराक्लमविवर्जितः ।। ४९.

उत्तर कुरूंच्या लोकांना नेहमी सारखेच ऋतू असतात; ते सर्वत्र अत्यंत सुखात राहतात, तिथे वृद्धत्व किंवा थकवा नाही.

इत्येष धातकीखण्डो महावीते तथैव च । आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः ।। ४९.

अशा प्रकारे धातकी प्रदेशाची माहिती महावीतात सांगितली आहे; त्यानंतर पुष्कराचा संपूर्ण क्रम सांगितला आहे.

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः। विस्तरान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य तथैव च ।। ४९.

पुष्कर हे गोड्या पाण्याने आणि समुद्राने वेढलेले आहे, तसेच त्याच्या गोलाकार विस्तारानेही.

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः। द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तु समन्ततः ।। ४९.

अशा प्रकारे सातही द्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीपाच्या आजूबाजूला समुद्र आहे.

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात्। अपाञ्चैव समुद्रेकात् समुद्रा इति संज्ञिताः ।। ४९.

द्वीप आणि समुद्र यांची वाढ एकमेकांपासून होते असे समजावे; समुद्राच्या पलीकडील पाण्यालाही 'समुद्र' असेच म्हणतात.

ऋषयो निवसन्त्यस्मिन् प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः। तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदन्तु तत् ।। ४९.

या प्रदेशात ऋषी राहतात आणि लोक चार प्रकारचे आहेत; म्हणून त्याला 'वर्ष' असे म्हणतात आणि ते लोकांना सुख देते.

ऋष इत्येव ऋषयः वृषः शक्तिप्रबन्धने। इति प्रबन्धनात् सिद्धं वर्षत्वं तेन तेषु तत् ।। ४९.

'ऋष' म्हणजे ऋषी, 'वृष' म्हणजे बांधण्याची शक्ती; या संबंधामुळे तिथे 'वर्ष' हे नाव पडले.

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्धौ समुद्रः पूर्यते तदा। प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते खगे ।। ४९.

शुक्ल पक्षात चंद्र वाढत असताना समुद्र भरतो; कृष्ण पक्षात चंद्र कमी होत असताना आणि अस्ताला जाताना समुद्र ओसंडतो.

आपूर्यमाणे उदधिः स्वत एवाभिपूर्यते। ततोऽपक्षीयमाणेऽपि स्वात्मनैवापकृष्यते ।। ४९.

समुद्र भरत असताना तो आपोआप भरतो; आणि कमी होत असताना देखील तो स्वतःच्या स्वभावाने ओसंडतो.

उखास्थमग्निसंयोगात् जलमुद्रिच्यते यथा। तथा महोदधिगतं तोयमुद्रिच्यते ततः ।। ४९.

जशी अग्नीच्या संपर्काने पाण्याचे भांडे रिकामे होते, तशीच महासागरातील पाणीही उष्णतेने आटते.

अन्यूनाह्यतिरिक्ताश्च वर्द्धन्त्यापो ह्रसन्ति च। उदयास्तमितैश्चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। क्षयवृद्धिरेवमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।। ४९.

पाणी कधी वाढते, कधी कमी होते, हे चंद्राच्या वाढण्या-घटण्यावर आणि त्याच्या उगवण्या-अस्तावर अवलंबून असते; त्यामुळे समुद्राची वाढ-घट चंद्राच्या वाढ-घटीप्रमाणे होते.

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलीनां शतानि तु। अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणान्तु पर्वसु ।। ४९.

समुद्राच्या संगमावर पाण्याची वाढ किंवा घट एकशे पंधरा बोट इतकी दिसून येते.

द्विरापत्वात् स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः। उदकस्याधानं यस्माच्च तस्मादुदधिरुच्यते ।। ४९.

द्वीप सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेले असल्यामुळे त्यांना 'द्वीप' म्हणतात; आणि जिथे पाणी साठते त्याला 'समुद्र' म्हणतात.

अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः । प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ।। ४९.

जे डोंगर पर्वतांच्या संगमावर नाहीत त्यांना 'गिरी' म्हणतात, आणि जे संगमावर आहेत त्यांना 'पर्वत' म्हणतात; प्लक्षद्वीपात गोमेध नावाचा पर्वत आहे.

शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते च महाद्रुमाः। कुशद्वीपे कुशस्तम्बस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

शाल्मली द्वीपात शाल्मली वृक्षाला मोठ्या आदराने पूजले जाते; कुशद्वीपात कुशाचा काडी त्याच नावाने ओळखली जाते.

क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चो मध्ये जनपदस्य ह। शकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

क्रौंचद्वीपात क्रौंच नावाचा पर्वत प्रदेशाच्या मध्यभागी आहे; शाकद्वीपात शाक वृक्ष त्याच नावाने ओळखला जातो.

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्र तैः स नमस्कृतः। महादेवः पुष्करे तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।। ४९.

पुष्करद्वीपात त्या लोकांनी वडाचे झाड पूजले आहे; पुष्करात महादेव आणि ब्रह्मा, त्रिभुवनांचे स्वामी, यांचीही पूजा होते.

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः। उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः। स तत्र पूज्यते चैव देवैर्देवोत्तमोत्तमः ।। ४९.

त्या ठिकाणी ब्रह्मा, सध्यांसह, प्रजापती राहतात. तिथे त्र्याहत्तीस देव आणि महर्षी त्यांची पूजा करतात. देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो देव तिथे सर्व देवांनी पूजला जातो.

जम्बूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च। द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमास्त्विह ।। ४९.

जांबूद्वीपातून अनेक प्रकारची रत्ने निर्माण होतात. त्या सर्व द्वीपांमध्ये प्रजांची वाढ ठराविक क्रमाने होते.

सर्वसो ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च। आरोग्यायुःप्रमाणाद्धि द्विगुणञ्च समन्ततः ।। ४९.

सर्वत्र ब्रह्मचर्य, सत्य आणि संयम यांच्या जोरावर आरोग्य आणि आयुष्याचा काळ दुप्पट वाढतो.

एतस्मिन् पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम्। गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं सज्जनमण्डिताः ।। ४९.

या पुष्करद्वीपात, जसे सांगितले आहे, दोन प्रदेश स्वतः सज्जनांनी रक्षण केलेले आहेत.

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः। सविष्णुः सशिवो देवः सपिता सपितामहः ।। ४९.

ईश्वर दंड उचलून उभा राहतो, तोच ब्रह्मा, त्रिभुवनांचा स्वामी आहे. त्याच्यासोबत विष्णू, शिव, देव, पितर आणि पितामह आहेत.

भोजनञ्चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते च प्रजाः सदा ।। ४९.

त्या ठिकाणी अन्न आपोआप, कोणत्याही कष्टाशिवाय मिळते. प्रजा नेहमी सहा रसांचे आणि मोठ्या शक्तीचे अन्न खातात.

परेण पुष्करस्याथ आवृत्या यः स्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्टितः ।। ४९.

पुष्कराच्या पलीकडे, सर्व बाजूंनी वेढणारा, गोड पाण्याचा मोठा समुद्र आहे.

परेण तस्य महती दृश्यते लोक संस्थितिः। काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ।। ४९.

त्याच्या पलीकडे एक मोठा प्रदेश दिसतो, जो लोकांचे निवासस्थान आहे. ती सुवर्णभूमी दोनपट मोठी असून, पूर्णपणे एकाच दगडासारखी आहे.