वायुपुराणम्

पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः। चित्रै र्मणिमयैः शीलैः शिखरैस्तु समुच्छ्रितैः ।। ४९.

पुष्करमध्ये एकच भव्य पर्वत आहे, तो एक मोठा दगडाचा बनलेला असून त्याच्या शिखरांवर विविध रत्नांनी सजलेली शिखरे आहेत, जी फार उंच उठलेली आहेत.

द्वीपस्य तस्य पूर्वार्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्। परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।। ४९.

त्या द्वीपाच्या पूर्व भागात चित्रसानू नावाचा मोठा पर्वत आहे, जो पंचवीस हजार योजन परिघात पसरलेला आहे.

ऊर्द्द्वञ्चैव चतुस्त्रिशत्सहस्राणि समाचितः। द्वीपार्द्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ।। ४९.

तो पर्वत चवतीस हजार योजन उंच आहे; द्वीपाच्या अर्ध्या भागाचा सीमारेषा म्हणून मानास नावाचा सर्वोच्च पर्वत आहे.

स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः। योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वं पञ्चशदुच्छ्रितः ।। ४९.

तो पर्वत किनाऱ्याजवळ उभा आहे आणि नव्या चंद्रकोरीसारखा दिसतो, आणि तो पन्नास हजार योजन उंचीपर्यंत पोहोचलेला आहे.

तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः। स एवं द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।। ४९.

तो पर्वत जितका उंच आहे तितकाच रुंदही आहे, आणि सर्व बाजूंनी गोलाकार आहे; अशा प्रकारे द्वीपाच्या पश्चिम भागात मानस नावाचा पृथ्वीला आधार देणारा पर्वत आहे.

एक एव महासानुः सन्निवेशाद्द्विधा कृतः। स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।। ४९.

तेथे एकच मोठा पर्वतश्रेणी आहे, पण तिची रचना दोन भागात विभागलेली आहे; आणि ती सर्व बाजूंनी गोड्या पाण्याच्या समुद्राने वेढलेली आहे.

पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः। तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ। अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।। ४९.

पुष्कर द्वीपाच्या विस्तारापेक्षा तो समुद्र सर्व बाजूंनी अधिक पसरलेला आहे; त्या द्वीपात दोन पवित्र आणि शुभ प्रदेश आहेत, जे मानस पर्वताच्या दोन्ही बाजूंनी वर्तुळाकार पसरलेले आहेत.

महावीतन्तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तत्। तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ।। ४९.

महावीतंतु नावाचा प्रदेश मानस पर्वताच्या बाहेर आहे, आणि त्याच्या आत धातकीखंड नावाचा भाग आहे.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जेवन्ति मानवाः। आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।। ४९.

त्या प्रदेशात माणसं दहा हजार वर्षे जगतात, त्यांना भरपूर आरोग्य आणि सुख मिळतं, आणि ते मनाची पूर्ण सिद्धी मिळवतात.

सममायुश्च रूपञ्च तस्मिन् वर्षद्वये स्थितम्। अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते रूपशीलतः ।। ४९.

त्या दोन प्रदेशात सर्वांची आयुष्य आणि रूप सारखीच असतात; तिथे कुणीही नीच किंवा श्रेष्ठ नाही — सर्वजण रूप आणि स्वभावाने सारखेच आहेत.

न तत्र वञ्चको नेर्ष्या न स्तेना न भयं तथा। निग्रहो न च दण्डोऽस्ति न लोभो न परिग्रहः ।। ४९.

तिथे कुणी फसवणूक करणारा नाही, हेवा नाही, चोरी नाही, भीती नाही; तिथे दडपशाही नाही, शिक्षा नाही, लोभ नाही, आणि संपत्ती साठवणंही नाही.

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौ तथैव च। वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ।। ४९.

तिथे सत्य किंवा असत्य नाही, धर्म किंवा अधर्म नाही; ना जाती-आश्रमांची चर्चा असते, ना गुरांची राखण, ना व्यापार.

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शल्यमेव च। वर्षद्वये सर्वमेतत् पुष्करस्य न विद्यते ।। ४९.

त्रैविद्य, शिक्षा देण्याची विद्या, सेवा किंवा शस्त्रक्रियेची कला — हे काहीही त्या पुष्करच्या दोन प्रदेशात अस्तित्वात नाही.

न तत्र नद्यो वर्षञ्च शीतोष्णं वा न विद्यते । उद्भिज्जान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च ।। ४९.

तेथे ना नद्या आहेत, ना पाऊस पडतो, ना तिथे थंडी किंवा उष्णता आहे. तिथे पाणी डोंगरातून आणि झऱ्यांतूनच उगम पावते.

उत्तराणां कुरूणाञ्च तुल्यकालो जनः सदा। सर्वत्र सुसुखस्तत्र जराक्लमविवर्जितः ।। ४९.

उत्तर कुरूंच्या लोकांना नेहमी सारखेच ऋतू असतात; ते सर्वत्र अत्यंत सुखात राहतात, तिथे वृद्धत्व किंवा थकवा नाही.

इत्येष धातकीखण्डो महावीते तथैव च । आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः ।। ४९.

अशा प्रकारे धातकी प्रदेशाची माहिती महावीतात सांगितली आहे; त्यानंतर पुष्कराचा संपूर्ण क्रम सांगितला आहे.

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः। विस्तरान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य तथैव च ।। ४९.

पुष्कर हे गोड्या पाण्याने आणि समुद्राने वेढलेले आहे, तसेच त्याच्या गोलाकार विस्तारानेही.

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः। द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तु समन्ततः ।। ४९.

अशा प्रकारे सातही द्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीपाच्या आजूबाजूला समुद्र आहे.

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात्। अपाञ्चैव समुद्रेकात् समुद्रा इति संज्ञिताः ।। ४९.

द्वीप आणि समुद्र यांची वाढ एकमेकांपासून होते असे समजावे; समुद्राच्या पलीकडील पाण्यालाही 'समुद्र' असेच म्हणतात.

ऋषयो निवसन्त्यस्मिन् प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः। तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदन्तु तत् ।। ४९.

या प्रदेशात ऋषी राहतात आणि लोक चार प्रकारचे आहेत; म्हणून त्याला 'वर्ष' असे म्हणतात आणि ते लोकांना सुख देते.

ऋष इत्येव ऋषयः वृषः शक्तिप्रबन्धने। इति प्रबन्धनात् सिद्धं वर्षत्वं तेन तेषु तत् ।। ४९.

'ऋष' म्हणजे ऋषी, 'वृष' म्हणजे बांधण्याची शक्ती; या संबंधामुळे तिथे 'वर्ष' हे नाव पडले.

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्धौ समुद्रः पूर्यते तदा। प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयतेऽस्तमिते खगे ।। ४९.

शुक्ल पक्षात चंद्र वाढत असताना समुद्र भरतो; कृष्ण पक्षात चंद्र कमी होत असताना आणि अस्ताला जाताना समुद्र ओसंडतो.

आपूर्यमाणे उदधिः स्वत एवाभिपूर्यते। ततोऽपक्षीयमाणेऽपि स्वात्मनैवापकृष्यते ।। ४९.

समुद्र भरत असताना तो आपोआप भरतो; आणि कमी होत असताना देखील तो स्वतःच्या स्वभावाने ओसंडतो.

उखास्थमग्निसंयोगात् जलमुद्रिच्यते यथा। तथा महोदधिगतं तोयमुद्रिच्यते ततः ।। ४९.

जशी अग्नीच्या संपर्काने पाण्याचे भांडे रिकामे होते, तशीच महासागरातील पाणीही उष्णतेने आटते.

अन्यूनाह्यतिरिक्ताश्च वर्द्धन्त्यापो ह्रसन्ति च। उदयास्तमितैश्चेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः। क्षयवृद्धिरेवमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।। ४९.

पाणी कधी वाढते, कधी कमी होते, हे चंद्राच्या वाढण्या-घटण्यावर आणि त्याच्या उगवण्या-अस्तावर अवलंबून असते; त्यामुळे समुद्राची वाढ-घट चंद्राच्या वाढ-घटीप्रमाणे होते.

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलीनां शतानि तु। अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणान्तु पर्वसु ।। ४९.

समुद्राच्या संगमावर पाण्याची वाढ किंवा घट एकशे पंधरा बोट इतकी दिसून येते.

द्विरापत्वात् स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः। उदकस्याधानं यस्माच्च तस्मादुदधिरुच्यते ।। ४९.

द्वीप सर्व बाजूंनी पाण्याने वेढलेले असल्यामुळे त्यांना 'द्वीप' म्हणतात; आणि जिथे पाणी साठते त्याला 'समुद्र' म्हणतात.

अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः । प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ।। ४९.

जे डोंगर पर्वतांच्या संगमावर नाहीत त्यांना 'गिरी' म्हणतात, आणि जे संगमावर आहेत त्यांना 'पर्वत' म्हणतात; प्लक्षद्वीपात गोमेध नावाचा पर्वत आहे.

शाल्मलिः शाल्मलद्वीपे पूज्यते च महाद्रुमाः। कुशद्वीपे कुशस्तम्बस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

शाल्मली द्वीपात शाल्मली वृक्षाला मोठ्या आदराने पूजले जाते; कुशद्वीपात कुशाचा काडी त्याच नावाने ओळखली जाते.