वायुपुराणम्

तासान्तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च। न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः। ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।। ४९.

त्यांची नावे आणि मापे पूर्णपणे सांगता येणार नाहीत; त्या सर्व पुण्यवान आणि श्रेष्ठ नद्या आहेत, ज्यांचे पाणी तेथील लोक नेहमी आनंदाने पितात.

शंशपायन विस्तीर्णो द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः। नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।। ४९.

शंशपायन नावाचा तो द्वीप विशाल आहे आणि चक्रासारखा आकाराचा आहे. तो नद्यांच्या पाण्याने आणि ढगांसारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे.

सर्वधातुविचित्रैश्च मणि विद्रुमभूषितैः। पुरैश्च विविधाकारैः स्फीतैर्जनपदैरपि ।। ४९.

तो द्वीप विविध धातू, रत्ने आणि प्रवाळ यांनी सजलेला आहे. तिथे वेगवेगळ्या आकारांची सुंदर शहरे आणि समृद्ध प्रदेश आहेत.

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्। क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः। शाकद्वीपस्तु विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ४९.

सर्व बाजूंनी क्षीरसागराने वेढलेला शाकद्वीप, फुलांनी आणि फळांनी लगडलेल्या झाडांनी, भरपूर धनधान्याने समृद्ध आहे आणि सर्व बाजूंनी समान विस्तारलेला आहे.

तस्मिन् जनपदाः पुण्याः पर्वतान्तरिते शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः ।। ४९.

त्या ठिकाणी पर्वतांनी वेगळे केलेले, शुभ आणि पुण्यवान लोकवस्तीचे प्रदेश आहेत. हे सात प्रदेश सर्व वर्ण आणि आश्रमांनी भरलेले आहेत असे मानले जाते.

न सङ्करश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः व्कचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः ।। ४९.

त्यांच्या समाजात कुठेही जातींचे किंवा आश्रमांचे नियम पाळले जात नाहीत, आणि कुठेही एकमेकांत मिसळणंही होत नाही. कारण सर्व लोक धर्माला पूर्णपणे चिकटून राहतात, त्यामुळे ते सगळे नेहमी आनंदी आणि समाधानी असतात.

न तेषु लोभो माया वा ईर्ष्यासूयाऽधृतिः कुतः। विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत् स्वाभाविकं स्मृतम् ।। ४९.

त्यांच्यात लोभ, माया, हेवा, मत्सर किंवा मनाचा दुर्बलपणा असं काहीच नाही. त्यांच्यात कधीही उलट वागणूक दिसत नाही — हेच त्यांचं नैसर्गिक स्वभाव आहे.

करोत्पत्तिर्नतेष्वस्ति न दण्डो न च दण्डकाः। स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ।। ४९.

त्यांच्यात कुठेही वाईट विचारांची उत्पत्ती होत नाही, ना शिक्षा असते, ना शिक्षा देणारे असतात. ते सर्वजण धर्म जाणून आपापल्या कर्तव्याने एकमेकांचं रक्षण करतात.

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन् द्वीपे निवासिनाम्। पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। ४९.

त्या द्वीपातील लोकांबद्दल इतकंच सांगता येईल; आता मी सातवा द्वीप — पुष्कर — सांगतो, नीट ऐका.

पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः। शाकद्वीपस्य विस्ताराद्‌द्विगुणेन समन्ततः ।। ४९.

पुष्कर द्वीपाच्या बाहेर सर्व बाजूंनी क्षीरसमुद्र आहे, जो शाकद्वीपाच्या रुंदीपेक्षा दुप्पट मोठा आहे.

पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः। चित्रै र्मणिमयैः शीलैः शिखरैस्तु समुच्छ्रितैः ।। ४९.

पुष्करमध्ये एकच भव्य पर्वत आहे, तो एक मोठा दगडाचा बनलेला असून त्याच्या शिखरांवर विविध रत्नांनी सजलेली शिखरे आहेत, जी फार उंच उठलेली आहेत.

द्वीपस्य तस्य पूर्वार्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्। परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।। ४९.

त्या द्वीपाच्या पूर्व भागात चित्रसानू नावाचा मोठा पर्वत आहे, जो पंचवीस हजार योजन परिघात पसरलेला आहे.

ऊर्द्द्वञ्चैव चतुस्त्रिशत्सहस्राणि समाचितः। द्वीपार्द्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ।। ४९.

तो पर्वत चवतीस हजार योजन उंच आहे; द्वीपाच्या अर्ध्या भागाचा सीमारेषा म्हणून मानास नावाचा सर्वोच्च पर्वत आहे.

स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः। योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वं पञ्चशदुच्छ्रितः ।। ४९.

तो पर्वत किनाऱ्याजवळ उभा आहे आणि नव्या चंद्रकोरीसारखा दिसतो, आणि तो पन्नास हजार योजन उंचीपर्यंत पोहोचलेला आहे.

तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः। स एवं द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।। ४९.

तो पर्वत जितका उंच आहे तितकाच रुंदही आहे, आणि सर्व बाजूंनी गोलाकार आहे; अशा प्रकारे द्वीपाच्या पश्चिम भागात मानस नावाचा पृथ्वीला आधार देणारा पर्वत आहे.

एक एव महासानुः सन्निवेशाद्द्विधा कृतः। स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।। ४९.

तेथे एकच मोठा पर्वतश्रेणी आहे, पण तिची रचना दोन भागात विभागलेली आहे; आणि ती सर्व बाजूंनी गोड्या पाण्याच्या समुद्राने वेढलेली आहे.

पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः। तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ। अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।। ४९.

पुष्कर द्वीपाच्या विस्तारापेक्षा तो समुद्र सर्व बाजूंनी अधिक पसरलेला आहे; त्या द्वीपात दोन पवित्र आणि शुभ प्रदेश आहेत, जे मानस पर्वताच्या दोन्ही बाजूंनी वर्तुळाकार पसरलेले आहेत.

महावीतन्तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तत्। तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ।। ४९.

महावीतंतु नावाचा प्रदेश मानस पर्वताच्या बाहेर आहे, आणि त्याच्या आत धातकीखंड नावाचा भाग आहे.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जेवन्ति मानवाः। आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।। ४९.

त्या प्रदेशात माणसं दहा हजार वर्षे जगतात, त्यांना भरपूर आरोग्य आणि सुख मिळतं, आणि ते मनाची पूर्ण सिद्धी मिळवतात.

सममायुश्च रूपञ्च तस्मिन् वर्षद्वये स्थितम्। अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते रूपशीलतः ।। ४९.

त्या दोन प्रदेशात सर्वांची आयुष्य आणि रूप सारखीच असतात; तिथे कुणीही नीच किंवा श्रेष्ठ नाही — सर्वजण रूप आणि स्वभावाने सारखेच आहेत.

न तत्र वञ्चको नेर्ष्या न स्तेना न भयं तथा। निग्रहो न च दण्डोऽस्ति न लोभो न परिग्रहः ।। ४९.

तिथे कुणी फसवणूक करणारा नाही, हेवा नाही, चोरी नाही, भीती नाही; तिथे दडपशाही नाही, शिक्षा नाही, लोभ नाही, आणि संपत्ती साठवणंही नाही.

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौ तथैव च। वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ।। ४९.

तिथे सत्य किंवा असत्य नाही, धर्म किंवा अधर्म नाही; ना जाती-आश्रमांची चर्चा असते, ना गुरांची राखण, ना व्यापार.

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शल्यमेव च। वर्षद्वये सर्वमेतत् पुष्करस्य न विद्यते ।। ४९.

त्रैविद्य, शिक्षा देण्याची विद्या, सेवा किंवा शस्त्रक्रियेची कला — हे काहीही त्या पुष्करच्या दोन प्रदेशात अस्तित्वात नाही.

न तत्र नद्यो वर्षञ्च शीतोष्णं वा न विद्यते । उद्भिज्जान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च ।। ४९.

तेथे ना नद्या आहेत, ना पाऊस पडतो, ना तिथे थंडी किंवा उष्णता आहे. तिथे पाणी डोंगरातून आणि झऱ्यांतूनच उगम पावते.

उत्तराणां कुरूणाञ्च तुल्यकालो जनः सदा। सर्वत्र सुसुखस्तत्र जराक्लमविवर्जितः ।। ४९.

उत्तर कुरूंच्या लोकांना नेहमी सारखेच ऋतू असतात; ते सर्वत्र अत्यंत सुखात राहतात, तिथे वृद्धत्व किंवा थकवा नाही.

इत्येष धातकीखण्डो महावीते तथैव च । आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः ।। ४९.

अशा प्रकारे धातकी प्रदेशाची माहिती महावीतात सांगितली आहे; त्यानंतर पुष्कराचा संपूर्ण क्रम सांगितला आहे.

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः। विस्तरान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य तथैव च ।। ४९.

पुष्कर हे गोड्या पाण्याने आणि समुद्राने वेढलेले आहे, तसेच त्याच्या गोलाकार विस्तारानेही.

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः। द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रस्तु समन्ततः ।। ४९.

अशा प्रकारे सातही द्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत; प्रत्येक द्वीपाच्या आजूबाजूला समुद्र आहे.

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात्। अपाञ्चैव समुद्रेकात् समुद्रा इति संज्ञिताः ।। ४९.

द्वीप आणि समुद्र यांची वाढ एकमेकांपासून होते असे समजावे; समुद्राच्या पलीकडील पाण्यालाही 'समुद्र' असेच म्हणतात.