वायुपुराणम्

द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्। रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य तु मणीचकम् ।। ४९.

जलधाराचा दुसरा भाग सुकुमार म्हणून ओळखला जातो; रैवताचा भाग कौमार, तर श्यामाचा भाग मणीचक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्। आम्बिकेयस्य मोदाकं केसरेषु महाद्रुमम् ।। ४९.

अस्ताचा शुभ प्रदेश कुसुमोत्तर म्हणून ओळखावा; आंबिकेयाचा भाग मोदक, तर केसरीमध्ये तो महाद्रुम नावाने ओळखला जातो.

द्वीपस्य परिमाणञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च। शाकद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये वनस्पतिः । शाको नाम महावृक्षस्तस्य पूजां प्रयुञ्जते ।। ४९.

या द्वीपाचा आकार व लांबी-रुंदी शाकद्वीप म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याच्या मध्यभागी शाक नावाचा एक मोठा वृक्ष आहे, ज्याची पूजा केली जाते.

एतेन देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ।। ४९.

तेथे देव, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण हे सर्वजण एकत्र राहतात, आनंदाने विहार करतात आणि एकमेकांना दिसतात.

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्णसमन्विताः। तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः । विद्धि नाम्नश्च ताः सर्वा गङ्गास्ताः सप्तधा स्मृताः ।। ४९.

त्या ठिकाणी चार वर्णांनी युक्त, पुण्यवान लोकवस्ती आहे. त्या प्रदेशात सात नद्या आहेत, ज्या दरवर्षी समुद्राला मिळतात. त्या सर्व नद्यांना 'गंगा' असे नाव आहे आणि त्या सात गंगा म्हणून ओळखल्या जातात.

प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला तथा। अनु तप्ता च नाम्नैव नदी सम्परिकीर्त्तिता ।। ४९.

पहिली गंगा सुकुमारी या नावाने ओळखली जाते, तिला शिवजल असेही म्हणतात. त्यानंतर तप्त नावाची नदी आहे.

कुमारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्दा च पार्वती चैव तृतीय परिकीर्त्तिता ।। ४९.

दुसरी नदी कुमार या नावाने ओळखली जाते, ती सिद्ध आणि पुन्हा सती मानली जाते. तिसरी नंदा आणि पार्वती या नावांनी प्रसिद्ध आहे.

शिवेतिका चतुर्थी स्यात् त्रिदिवा च पुनः स्मृता। इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः क्रतुः ।। ४९.

चौथी नदी शिवेतिका या नावाने ओळखली जाते, तिला त्रिदिव असेही म्हणतात. पाचवी नदी इक्षू आणि पुन्हा क्रतू या नावांनी ओळखली जाते.

धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्त्तिता। एताः सप्त महागङ्गाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः। भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ।। ४९.

सहावी नदी धेनुका आणि मृत या नावांनी ओळखली जाते. या सात महान गंगा, शिवाच्या पवित्र पाण्याने भरलेल्या, दरवर्षी शाकद्वीपातील सर्व लोकांना पोसतात.

अनुगच्छन्ति तास्त्वन्या नदीनद्यः सहस्रशः। बहूदक परिस्रावा यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

या नद्यांसोबतच हजारो इतर नद्या आणि प्रवाह, भरपूर पाणी घेऊन, जिथे जिथे इंद्र पाऊस पाडतो तिथे वाहतात.

तासान्तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च। न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः। ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।। ४९.

त्यांची नावे आणि मापे पूर्णपणे सांगता येणार नाहीत; त्या सर्व पुण्यवान आणि श्रेष्ठ नद्या आहेत, ज्यांचे पाणी तेथील लोक नेहमी आनंदाने पितात.

शंशपायन विस्तीर्णो द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः। नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।। ४९.

शंशपायन नावाचा तो द्वीप विशाल आहे आणि चक्रासारखा आकाराचा आहे. तो नद्यांच्या पाण्याने आणि ढगांसारख्या पर्वतांनी वेढलेला आहे.

सर्वधातुविचित्रैश्च मणि विद्रुमभूषितैः। पुरैश्च विविधाकारैः स्फीतैर्जनपदैरपि ।। ४९.

तो द्वीप विविध धातू, रत्ने आणि प्रवाळ यांनी सजलेला आहे. तिथे वेगवेगळ्या आकारांची सुंदर शहरे आणि समृद्ध प्रदेश आहेत.

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्। क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः। शाकद्वीपस्तु विस्तारात् समेन तु समन्ततः ।। ४९.

सर्व बाजूंनी क्षीरसागराने वेढलेला शाकद्वीप, फुलांनी आणि फळांनी लगडलेल्या झाडांनी, भरपूर धनधान्याने समृद्ध आहे आणि सर्व बाजूंनी समान विस्तारलेला आहे.

तस्मिन् जनपदाः पुण्याः पर्वतान्तरिते शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः ।। ४९.

त्या ठिकाणी पर्वतांनी वेगळे केलेले, शुभ आणि पुण्यवान लोकवस्तीचे प्रदेश आहेत. हे सात प्रदेश सर्व वर्ण आणि आश्रमांनी भरलेले आहेत असे मानले जाते.

न सङ्करश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः व्कचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः ।। ४९.

त्यांच्या समाजात कुठेही जातींचे किंवा आश्रमांचे नियम पाळले जात नाहीत, आणि कुठेही एकमेकांत मिसळणंही होत नाही. कारण सर्व लोक धर्माला पूर्णपणे चिकटून राहतात, त्यामुळे ते सगळे नेहमी आनंदी आणि समाधानी असतात.

न तेषु लोभो माया वा ईर्ष्यासूयाऽधृतिः कुतः। विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत् स्वाभाविकं स्मृतम् ।। ४९.

त्यांच्यात लोभ, माया, हेवा, मत्सर किंवा मनाचा दुर्बलपणा असं काहीच नाही. त्यांच्यात कधीही उलट वागणूक दिसत नाही — हेच त्यांचं नैसर्गिक स्वभाव आहे.

करोत्पत्तिर्नतेष्वस्ति न दण्डो न च दण्डकाः। स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ।। ४९.

त्यांच्यात कुठेही वाईट विचारांची उत्पत्ती होत नाही, ना शिक्षा असते, ना शिक्षा देणारे असतात. ते सर्वजण धर्म जाणून आपापल्या कर्तव्याने एकमेकांचं रक्षण करतात.

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन् द्वीपे निवासिनाम्। पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। ४९.

त्या द्वीपातील लोकांबद्दल इतकंच सांगता येईल; आता मी सातवा द्वीप — पुष्कर — सांगतो, नीट ऐका.

पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः। शाकद्वीपस्य विस्ताराद्‌द्विगुणेन समन्ततः ।। ४९.

पुष्कर द्वीपाच्या बाहेर सर्व बाजूंनी क्षीरसमुद्र आहे, जो शाकद्वीपाच्या रुंदीपेक्षा दुप्पट मोठा आहे.

पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः। चित्रै र्मणिमयैः शीलैः शिखरैस्तु समुच्छ्रितैः ।। ४९.

पुष्करमध्ये एकच भव्य पर्वत आहे, तो एक मोठा दगडाचा बनलेला असून त्याच्या शिखरांवर विविध रत्नांनी सजलेली शिखरे आहेत, जी फार उंच उठलेली आहेत.

द्वीपस्य तस्य पूर्वार्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्। परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।। ४९.

त्या द्वीपाच्या पूर्व भागात चित्रसानू नावाचा मोठा पर्वत आहे, जो पंचवीस हजार योजन परिघात पसरलेला आहे.

ऊर्द्द्वञ्चैव चतुस्त्रिशत्सहस्राणि समाचितः। द्वीपार्द्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ।। ४९.

तो पर्वत चवतीस हजार योजन उंच आहे; द्वीपाच्या अर्ध्या भागाचा सीमारेषा म्हणून मानास नावाचा सर्वोच्च पर्वत आहे.

स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः। योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वं पञ्चशदुच्छ्रितः ।। ४९.

तो पर्वत किनाऱ्याजवळ उभा आहे आणि नव्या चंद्रकोरीसारखा दिसतो, आणि तो पन्नास हजार योजन उंचीपर्यंत पोहोचलेला आहे.

तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः। स एवं द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।। ४९.

तो पर्वत जितका उंच आहे तितकाच रुंदही आहे, आणि सर्व बाजूंनी गोलाकार आहे; अशा प्रकारे द्वीपाच्या पश्चिम भागात मानस नावाचा पृथ्वीला आधार देणारा पर्वत आहे.

एक एव महासानुः सन्निवेशाद्द्विधा कृतः। स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।। ४९.

तेथे एकच मोठा पर्वतश्रेणी आहे, पण तिची रचना दोन भागात विभागलेली आहे; आणि ती सर्व बाजूंनी गोड्या पाण्याच्या समुद्राने वेढलेली आहे.

पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः। तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ। अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ।। ४९.

पुष्कर द्वीपाच्या विस्तारापेक्षा तो समुद्र सर्व बाजूंनी अधिक पसरलेला आहे; त्या द्वीपात दोन पवित्र आणि शुभ प्रदेश आहेत, जे मानस पर्वताच्या दोन्ही बाजूंनी वर्तुळाकार पसरलेले आहेत.

महावीतन्तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तत्। तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ।। ४९.

महावीतंतु नावाचा प्रदेश मानस पर्वताच्या बाहेर आहे, आणि त्याच्या आत धातकीखंड नावाचा भाग आहे.

दशवर्षसहस्राणि तत्र जेवन्ति मानवाः। आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।। ४९.

त्या प्रदेशात माणसं दहा हजार वर्षे जगतात, त्यांना भरपूर आरोग्य आणि सुख मिळतं, आणि ते मनाची पूर्ण सिद्धी मिळवतात.