वायुपुराणम्

परस्परेण द्विगुणा विष्कम्भाद्वर्षपर्व्वताः । वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत ।। ४९.

तेथील प्रदेशांना विभागणारे हे पर्वत एकमेकांपेक्षा दुप्पट रुंद आहेत. आता मी त्या प्रदेशांची नावे सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.

क्रौञ्चस्य कुशली देशो वामनस्य मनोनुगः। मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयो देश उच्यते ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीपात प्रथम कुशली नावाचा प्रदेश आहे, दुसरा वामनाचा मनोनुग नावाचा प्रदेश आहे, आणि मनोनुगानंतर तिसरा प्रदेश उष्ण नावाने ओळखला जातो.

उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः। अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ।। ४९.

उष्णच्या पुढे प्रावरक नावाचा प्रदेश आहे, प्रावरकानंतर अंधकारक प्रदेश येतो, आणि अंधकारक प्रदेशानंतर पुढचा प्रदेश मुनिदेश म्हणून ओळखला जातो.

मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। सिद्धचारणसङ्कीर्णो गौरप्रायो जनः स्मृतः ।। ४९.

मुनिदेशाच्या पुढे डुंदुभिस्वन नावाचा प्रदेश आहे. येथे बहुतांश लोक गोऱ्या वर्णाचे आहेत आणि सिद्ध व चारण यांनी तो प्रदेश भरलेला आहे.

तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रति वर्ष स्मृताः शुभाः । गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता ।। ४९.

तेथेही प्रत्येक प्रदेशात सात पवित्र नद्या आहेत: गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याती, पुंडरीका आणि गंगा – या सात नद्यांची आठवण ठेवली जाते.

तासां समुद्रगाश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः। अनुगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः ।। ४९.

त्यांपैकी काही नद्या समुद्रात मिळतात, आणि जवळच्या इतर नद्या त्यांच्यामागे वाहतात. या सर्व नद्या विशाल असून त्यात भरपूर पाणी असते.

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु। आवृतः सर्वतः श्रीमान् क्रौञ्चद्वीपसमेन तु ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीप सर्व बाजूंनी दधिमंड जलाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, आणि तो क्रौञ्चद्वीपासारखाच तेजस्वी आहे.

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः। तेषां निसर्गो द्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि इतर द्वीपांचे संक्षिप्त वर्णन येथे झाले. या द्वीपांचा स्वभाव आणि क्रम पुढे सांगितला आहे.

न शक्यं विस्तराद्वक्तु मपि वर्षशतैरपि । निसर्गोऽयं प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै ।। ४९.

या द्वीपांचे पूर्ण वर्णन शेकडो वर्षे जरी बोलले तरी शक्य नाही. पण या द्वीपांतील प्रजांचा स्वभाव आणि त्यांचा अंत जसा आहे तसा सांगितला आहे.

अत ऊर्द्द्वं प्रवक्ष्यामि शाकद्वीपस्य यो विधिः। शाकद्वीपस्य कृत्स्नस्य यथावदिह निश्चयात्। श्रृणुध्वं वै यथातत्त्वं ब्रुवतो मे यथार्थवत् ।। ४९.

आता मी शाकद्वीपाचा क्रम सांगणार आहे. शाकद्वीपाचा संपूर्ण आणि खरा स्वरूप मी कसा जाणला आहे, ते मी सांगतो, ते तुम्ही लक्षपूर्वक ऐका.

क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणस्तस्य विस्तरः। परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः ।। ४९.

शाकद्वीपाचा विस्तार क्रौञ्चद्वीपाच्या दुप्पट आहे, आणि तोही दधिमंड जलाच्या समुद्राने वेढलेला आहे.

तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः। कुत एव तु दुर्भिक्षञ्चराव्याधिभयं कुतः ।। ४९.

तेथे लोक पुण्यवान आहेत आणि दीर्घायुषी आहेत. तिथे दुष्काळ नाही, वन्य प्राण्यांचा किंवा रोगांचा कोणताही धोका नाही.

तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि मे श्रृणु ।। ४९.

तेथेही सात तेजस्वी रत्नजडित पर्वत आहेत, रत्नांची खाणी आणि नद्या आहेत. त्यांची नावे मी सांगतो, ती ऐका.

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते। प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्वतः ।। ४९.

पहिला पर्वत मेरू आहे, जो देव, ऋषी आणि गंधर्वांनी वेढलेला आहे. पूर्वेला सुवर्णाचा उदय नावाचा पर्वत आहे.

तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्ति च यान्ति च। तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महागिरिः ।। ४९.

तेथे पावसासाठी मेघ निर्माण होतात आणि जातात. त्याच्या पुढे जलधार नावाचा मोठा पर्वत आहे.

तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम्। ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह ।। ४९.

त्या पर्वतावरून इंद्र नेहमी उत्तम पाणी घेतो, आणि त्यातूनच पावसाळ्यात प्राण्यांसाठी पाऊस पडतो.

तस्यापरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो गिरिः ।। ४९.

त्याच्या पुढे रायवत्क नावाचा पर्वत आहे, जिथे आकाशात नेहमी रेवती नक्षत्र स्थिर असते; हा पर्वत पितामहाने निर्माण केला आहे.

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः। तस्माच्छयामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल ।। ४९.

त्याच्या पलीकडे एक मोठा डोंगर आहे, ज्याचे नाव श्याम आहे. या श्याम पर्वतापासूनच या प्राचीन लोकांना काळा वर्ण मिळाला असे मानले जाते.

तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः। तस्यापरेणाम्बिकेयो दुर्गः शैलो हिमाचितः ।। ४९.८२ . आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः । स चैव केशरीत्युक्तो यतो वायुः प्रवायति ।। ४९.

त्याच्या पुढे राजत नावाचा मोठा डोंगर आहे. त्याच्या पुढे बर्फाने आच्छादलेला, दुर्गासारखा आंबिकेय नावाचा डोंगर आहे. आंबिकेयाच्या पुढे सर्व प्रकारच्या औषधी वनस्पतींनी भरलेला, रम्य असा केसरी नावाचा डोंगर आहे, जिथून वारा वाहतो.

श्रृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः। उदयस्योदयं वर्षं जलदं नाम विश्रुतम् ।। ४९.

आता मी त्या प्रदेशांची नावे योग्य क्रमाने सांगतो, ऐका — उदयाच्या पूर्वेला असलेला प्रदेश जलद नावाने प्रसिद्ध आहे.

द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्। रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य तु मणीचकम् ।। ४९.

जलधाराचा दुसरा भाग सुकुमार म्हणून ओळखला जातो; रैवताचा भाग कौमार, तर श्यामाचा भाग मणीचक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्। आम्बिकेयस्य मोदाकं केसरेषु महाद्रुमम् ।। ४९.

अस्ताचा शुभ प्रदेश कुसुमोत्तर म्हणून ओळखावा; आंबिकेयाचा भाग मोदक, तर केसरीमध्ये तो महाद्रुम नावाने ओळखला जातो.

द्वीपस्य परिमाणञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च। शाकद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये वनस्पतिः । शाको नाम महावृक्षस्तस्य पूजां प्रयुञ्जते ।। ४९.

या द्वीपाचा आकार व लांबी-रुंदी शाकद्वीप म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याच्या मध्यभागी शाक नावाचा एक मोठा वृक्ष आहे, ज्याची पूजा केली जाते.

एतेन देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ।। ४९.

तेथे देव, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण हे सर्वजण एकत्र राहतात, आनंदाने विहार करतात आणि एकमेकांना दिसतात.

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्णसमन्विताः। तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः । विद्धि नाम्नश्च ताः सर्वा गङ्गास्ताः सप्तधा स्मृताः ।। ४९.

त्या ठिकाणी चार वर्णांनी युक्त, पुण्यवान लोकवस्ती आहे. त्या प्रदेशात सात नद्या आहेत, ज्या दरवर्षी समुद्राला मिळतात. त्या सर्व नद्यांना 'गंगा' असे नाव आहे आणि त्या सात गंगा म्हणून ओळखल्या जातात.

प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला तथा। अनु तप्ता च नाम्नैव नदी सम्परिकीर्त्तिता ।। ४९.

पहिली गंगा सुकुमारी या नावाने ओळखली जाते, तिला शिवजल असेही म्हणतात. त्यानंतर तप्त नावाची नदी आहे.

कुमारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्दा च पार्वती चैव तृतीय परिकीर्त्तिता ।। ४९.

दुसरी नदी कुमार या नावाने ओळखली जाते, ती सिद्ध आणि पुन्हा सती मानली जाते. तिसरी नंदा आणि पार्वती या नावांनी प्रसिद्ध आहे.

शिवेतिका चतुर्थी स्यात् त्रिदिवा च पुनः स्मृता। इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः क्रतुः ।। ४९.

चौथी नदी शिवेतिका या नावाने ओळखली जाते, तिला त्रिदिव असेही म्हणतात. पाचवी नदी इक्षू आणि पुन्हा क्रतू या नावांनी ओळखली जाते.

धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्त्तिता। एताः सप्त महागङ्गाः प्रतिवर्षं शिवोदकाः। भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ।। ४९.

सहावी नदी धेनुका आणि मृत या नावांनी ओळखली जाते. या सात महान गंगा, शिवाच्या पवित्र पाण्याने भरलेल्या, दरवर्षी शाकद्वीपातील सर्व लोकांना पोसतात.