वायुपुराणम्

शाल्मलिर्विपुलस्कन्ध स्तस्य नाम्ना स उच्यते। शाल्मलिस्तु समुद्रेण सुरोदेन समन्ततः। विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ।। ४९.

शाल्मली हा रुंद खोड असलेला वृक्ष आहे, म्हणून त्याला हे नाव आहे. शाल्मली हा सर्व बाजूंनी गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे आणि त्याचा विस्तार सर्व बाजूंनी सारखा आहे.

उत्तरेषु तु धर्मज्ञा द्वीपेषु श्रृणुत प्रजाः। यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत ।। ४९.

उत्तरेकडील द्वीपांमध्ये धर्म जाणणाऱ्यांनो, तिथल्या लोकांविषयी मी ऐकलेले आणि योग्य ते सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तं समासतः। सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः ।। ४९.

आता मी चौथा द्वीप कुशद्वीप थोडक्यात सांगतो. हा द्वीप सर्व बाजूंनी सुरोदक समुद्राने वेढलेला आहे.

सप्तैव गिरयस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत। शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।। ४९.

तिथे सात पर्वत आहेत, ते मी सांगतो, ते ऐका. कुशद्वीपाचा विस्तार शाल्मलद्वीपाच्या दुप्पट आहे.

कुखद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमोच्चयः। द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः ।। ४९.

कुशद्वीपात पहिला पर्वत विद्रुमोच्चय नावाचा आहे, दुसरा पर्वत हेमपर्वत म्हणतात.

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः। चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।। ४९.

तिसरा पर्वत तेजस्वी, ज्याचे नाव द्युतिमान आहे, तो जणू काही मेघासारखा आहे. चौथा पुष्पवान आणि पाचवा कुशेशय नावाचा आहे.

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः । मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो दारणादपाम् ।। ४९.

सहावा पर्वत हरिगिरी आणि सातवा मंदार म्हणून ओळखला जातो. मंदाराला मंदा असेही म्हणतात, कारण तो पाण्याचे विभाजन करतो.

तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः परिवारितः। उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ।। ४९.

या पर्वतांमधील अंतर दुप्पट आहे. पहिल्या प्रदेशाचे नाव उद्भिद, दुसऱ्याचे वेणुमंडळ आहे.

तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम्। पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्ष प्रभाकरम्। सप्तमं कपिलं नाम सप्तैते वर्षपर्वताः ।। ४९.

तिसरा प्रदेश स्वैरथ, चौथा लवण, पाचवा धृतिमत, सहावा वर्षप्रभाकर आणि सातवा कपिल नावाचा आहे. हे सात पर्वतप्रदेश आहेत.

एतेषु देवगन्धर्वाः प्रभास्तु जगदीश्वराः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु वर्षशः ।। ४९.

या प्रदेशांमध्ये देव, गंधर्व आणि तेजस्वी जगदीश्वर राहतात आणि प्रत्येकजण आपल्या प्रदेशात आनंदाने विहार करतात.

न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्यस्तथैव च। गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा ।। ४९.

तिथे दस्यु किंवा म्लेच्छ जाती नाहीत. सगळे लोक बहुतांशी गोऱ्या वर्णाचे आहेत आणि सर्वजण आपापल्या वेळी मरण पावतात.

तत्रापि नद्यः सप्तैव धुतपापाः शिवास्तथा। पवित्रा सन्ततिश्चैव द्युतिगर्भा मही तथा ।। ४९.

तिथेही सात नद्या आहेत, त्या पाप धुवून टाकणाऱ्या आणि मंगल आहेत. त्यांचे पाणी पवित्र आहे आणि तिथली भूमी तेजस्वी आहे.

अन्यास्ताभ्यः परिज्ञाताः शतशोऽथ सहस्रशः। अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

यांशिवाय शेकडो-हजारो इतर नद्या आहेत. त्या सर्व तिथेच वाहतात जिथे इंद्र पाऊस पाडतो.

घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः। विज्ञेयः स तु विस्तारात् कुशद्वीपसमेन तु ।। ४९.

कुशद्वीपाच्या बाहेर तूपाचा समुद्र आहे. या समुद्राचा विस्तार कुशद्वीपाइतकाच आहे.

इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः। क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।। ४९.

असा हा कुशद्वीपाचा संपूर्ण मांडणी तुम्हाला सांगितली. आता मी क्रौंचद्वीपाचा विस्तार सांगतो.

कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणः स तु वै स्मृतः। घृतोदकसमुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ।। ४९.

क्रौंचद्वीपाचा विस्तार कुशद्वीपाच्या दुप्पट आहे, आणि तो तूपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे.

तस्मिन् द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रौञ्चस्थः प्रथमो गिरिः। क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।। ४९.

त्या द्वीपात सर्वात मोठा पर्वत क्रौंच आहे. क्रौंचच्या पुढे वामनक, आणि वामनकाच्या पुढे अंधकारक पर्वत आहे.

अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः। दिवावृतः परश्चपि दिविन्दो गिरिरुच्यते ।। ४९.

अंधकारकाच्या पुढे दिवावृत नावाचा पर्वत आहे. दिवावृतच्या पुढे दिविंदो पर्वत आहे.

दिविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः। पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।। ४९.

दिविंदाच्या पुढे पुंडरीक नावाचा मोठा पर्वत आहे. पुंडरीकाच्या पुढे दुंदुभिस्वन पर्वत आहे असे सांगितले जाते.

एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः। बहुवृक्षफलो पेता नानावृक्षलतावृताः ।। ४९.

हे क्रौञ्चद्वीपातील सात रत्नजडित पर्वत आहेत. हे पर्वत अनेक फळझाडांनी आणि विविध झाडे-वेलींनी पूर्णपणे वेढलेले आहेत.

परस्परेण द्विगुणा विष्कम्भाद्वर्षपर्व्वताः । वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत ।। ४९.

तेथील प्रदेशांना विभागणारे हे पर्वत एकमेकांपेक्षा दुप्पट रुंद आहेत. आता मी त्या प्रदेशांची नावे सांगतो, लक्ष देऊन ऐका.

क्रौञ्चस्य कुशली देशो वामनस्य मनोनुगः। मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयो देश उच्यते ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीपात प्रथम कुशली नावाचा प्रदेश आहे, दुसरा वामनाचा मनोनुग नावाचा प्रदेश आहे, आणि मनोनुगानंतर तिसरा प्रदेश उष्ण नावाने ओळखला जातो.

उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः। अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः ।। ४९.

उष्णच्या पुढे प्रावरक नावाचा प्रदेश आहे, प्रावरकानंतर अंधकारक प्रदेश येतो, आणि अंधकारक प्रदेशानंतर पुढचा प्रदेश मुनिदेश म्हणून ओळखला जातो.

मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः। सिद्धचारणसङ्कीर्णो गौरप्रायो जनः स्मृतः ।। ४९.

मुनिदेशाच्या पुढे डुंदुभिस्वन नावाचा प्रदेश आहे. येथे बहुतांश लोक गोऱ्या वर्णाचे आहेत आणि सिद्ध व चारण यांनी तो प्रदेश भरलेला आहे.

तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रति वर्ष स्मृताः शुभाः । गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गा सप्तविधा स्मृता ।। ४९.

तेथेही प्रत्येक प्रदेशात सात पवित्र नद्या आहेत: गौरी, कुमुदवती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याती, पुंडरीका आणि गंगा – या सात नद्यांची आठवण ठेवली जाते.

तासां समुद्रगाश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः। अनुगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः ।। ४९.

त्यांपैकी काही नद्या समुद्रात मिळतात, आणि जवळच्या इतर नद्या त्यांच्यामागे वाहतात. या सर्व नद्या विशाल असून त्यात भरपूर पाणी असते.

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु। आवृतः सर्वतः श्रीमान् क्रौञ्चद्वीपसमेन तु ।। ४९.

क्रौञ्चद्वीप सर्व बाजूंनी दधिमंड जलाच्या समुद्राने वेढलेला आहे, आणि तो क्रौञ्चद्वीपासारखाच तेजस्वी आहे.

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः। तेषां निसर्गो द्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि इतर द्वीपांचे संक्षिप्त वर्णन येथे झाले. या द्वीपांचा स्वभाव आणि क्रम पुढे सांगितला आहे.

न शक्यं विस्तराद्वक्तु मपि वर्षशतैरपि । निसर्गोऽयं प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै ।। ४९.

या द्वीपांचे पूर्ण वर्णन शेकडो वर्षे जरी बोलले तरी शक्य नाही. पण या द्वीपांतील प्रजांचा स्वभाव आणि त्यांचा अंत जसा आहे तसा सांगितला आहे.