वायुपुराणम्

चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महाबलाः। विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीवनी तथा ।। ४९.

चौथा पर्वत द्रोण आहे, जिथे बलवान औषधी वनस्पती उगवतात. त्यात विशल्यकरणी आणि मृतसंजीवनी अशा औषधींचा समावेश आहे.

कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः। दिव्यपुष्पफलो पेतो वृक्षवीरुत्समावृतः ।। ४९.

पाचवा पर्वत कंक नावाचा आहे, तो फार उंच आहे. त्यावर दिव्य फुले आणि फळे लागतात आणि तो झाडे व वेलींनी वेढलेला आहे.

षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः। यस्मिन् सोऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः ।। ४९.

सहावा पर्वत महिष नावाचा आहे, तो मेघासारखा दिसतो. त्यावर अग्नी वास करतो; त्याला महिष असे नाव आहे कारण तो पाण्यातून उत्पन्न झाला आहे.

सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुझान्नाम भाष्यते। तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं वर्षति वासवः। प्रजापतिमुपादाय प्राजापत्ये विधिस्त्वयम् ।। ४९.

सातवा पर्वत ककुध नावाचा आहे. तिथे इंद्र स्वतः प्रजापतीला घेऊन, प्रजापतीच्या विधीनुसार, अनेक रत्ने पाऊसासारखी बरसवतो.

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषिताः । तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तैव तु शुभानि वै। कुमुदात् प्रथमं श्वेतमुन्नतस्य तु लोहितम् ।। ४९.

शाल्मलीमध्ये हे सात पर्वत रत्नांनी शोभलेले आहेत. आता मी त्यांच्या सात शुभ प्रदेशांचे वर्णन करतो: कुमुदापासून पहिला प्रदेश पांढरा आहे, उन्नतापासून लाल आहे.

बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम् । कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य तु मानसम् ।। ४९.

बलाहकापासून जिमूत नावाचा प्रदेश आहे; द्रोणापासून हिरवा, कंकापासून वैद्युत, आणि महिषापासून मानस नावाचा प्रदेश आहे.

ककुदः सुप्रभं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा। वर्षाणि पर्वतांश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ।। ४९.

ककुध हा सुप्रभ नावाने ओळखला जातो. या प्रकारे हे सात प्रदेश आणि पर्वत आहेत. आता त्या प्रदेशांतील नद्यांचे वर्णन ऐका.

पानितोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी। निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः ।। ४९.

पाणितोया, वितृष्णा, चंद्रा, शुक्रा, विमोचनी आणि निवृत्ती या त्या सात नद्या आहेत; प्रत्येक नदी तिच्या प्रदेशासाठी प्रसिद्ध आहे.

तासां समीपगाश्चान्याः शतशोऽथ सहस्रशः। अशक्याः परिसंख्यातुं श्रद्धेयास्तु बुभूषता ।। ४९.

या नद्यांखेरीज शेकडो आणि हजारो इतर नद्या आसपास आहेत, ज्या मोजता येणार नाहीत, पण जिज्ञासूंनी त्यांवर विश्वास ठेवावा.

इत्येष सन्निवेशो वः शाल्मलस्यापि कीर्तितः। प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ।। ४९.

अशा प्रकारे शाल्मलीचे स्वरूपही तुम्हाला सांगितले. प्लक्षवृक्षाने मोजले असता, त्याच्या मध्यभागी एक मोठा वृक्ष आहे.

शाल्मलिर्विपुलस्कन्ध स्तस्य नाम्ना स उच्यते। शाल्मलिस्तु समुद्रेण सुरोदेन समन्ततः। विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ।। ४९.

शाल्मली हा रुंद खोड असलेला वृक्ष आहे, म्हणून त्याला हे नाव आहे. शाल्मली हा सर्व बाजूंनी गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे आणि त्याचा विस्तार सर्व बाजूंनी सारखा आहे.

उत्तरेषु तु धर्मज्ञा द्वीपेषु श्रृणुत प्रजाः। यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत ।। ४९.

उत्तरेकडील द्वीपांमध्ये धर्म जाणणाऱ्यांनो, तिथल्या लोकांविषयी मी ऐकलेले आणि योग्य ते सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तं समासतः। सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः ।। ४९.

आता मी चौथा द्वीप कुशद्वीप थोडक्यात सांगतो. हा द्वीप सर्व बाजूंनी सुरोदक समुद्राने वेढलेला आहे.

सप्तैव गिरयस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत। शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।। ४९.

तिथे सात पर्वत आहेत, ते मी सांगतो, ते ऐका. कुशद्वीपाचा विस्तार शाल्मलद्वीपाच्या दुप्पट आहे.

कुखद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमोच्चयः। द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः ।। ४९.

कुशद्वीपात पहिला पर्वत विद्रुमोच्चय नावाचा आहे, दुसरा पर्वत हेमपर्वत म्हणतात.

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः। चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।। ४९.

तिसरा पर्वत तेजस्वी, ज्याचे नाव द्युतिमान आहे, तो जणू काही मेघासारखा आहे. चौथा पुष्पवान आणि पाचवा कुशेशय नावाचा आहे.

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः । मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो दारणादपाम् ।। ४९.

सहावा पर्वत हरिगिरी आणि सातवा मंदार म्हणून ओळखला जातो. मंदाराला मंदा असेही म्हणतात, कारण तो पाण्याचे विभाजन करतो.

तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः परिवारितः। उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ।। ४९.

या पर्वतांमधील अंतर दुप्पट आहे. पहिल्या प्रदेशाचे नाव उद्भिद, दुसऱ्याचे वेणुमंडळ आहे.

तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम्। पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्ष प्रभाकरम्। सप्तमं कपिलं नाम सप्तैते वर्षपर्वताः ।। ४९.

तिसरा प्रदेश स्वैरथ, चौथा लवण, पाचवा धृतिमत, सहावा वर्षप्रभाकर आणि सातवा कपिल नावाचा आहे. हे सात पर्वतप्रदेश आहेत.

एतेषु देवगन्धर्वाः प्रभास्तु जगदीश्वराः। विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु वर्षशः ।। ४९.

या प्रदेशांमध्ये देव, गंधर्व आणि तेजस्वी जगदीश्वर राहतात आणि प्रत्येकजण आपल्या प्रदेशात आनंदाने विहार करतात.

न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्यस्तथैव च। गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा ।। ४९.

तिथे दस्यु किंवा म्लेच्छ जाती नाहीत. सगळे लोक बहुतांशी गोऱ्या वर्णाचे आहेत आणि सर्वजण आपापल्या वेळी मरण पावतात.

तत्रापि नद्यः सप्तैव धुतपापाः शिवास्तथा। पवित्रा सन्ततिश्चैव द्युतिगर्भा मही तथा ।। ४९.

तिथेही सात नद्या आहेत, त्या पाप धुवून टाकणाऱ्या आणि मंगल आहेत. त्यांचे पाणी पवित्र आहे आणि तिथली भूमी तेजस्वी आहे.

अन्यास्ताभ्यः परिज्ञाताः शतशोऽथ सहस्रशः। अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

यांशिवाय शेकडो-हजारो इतर नद्या आहेत. त्या सर्व तिथेच वाहतात जिथे इंद्र पाऊस पाडतो.

घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः। विज्ञेयः स तु विस्तारात् कुशद्वीपसमेन तु ।। ४९.

कुशद्वीपाच्या बाहेर तूपाचा समुद्र आहे. या समुद्राचा विस्तार कुशद्वीपाइतकाच आहे.

इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य वर्णितः। क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।। ४९.

असा हा कुशद्वीपाचा संपूर्ण मांडणी तुम्हाला सांगितली. आता मी क्रौंचद्वीपाचा विस्तार सांगतो.

कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणः स तु वै स्मृतः। घृतोदकसमुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ।। ४९.

क्रौंचद्वीपाचा विस्तार कुशद्वीपाच्या दुप्पट आहे, आणि तो तूपाच्या समुद्राने वेढलेला आहे.

तस्मिन् द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रौञ्चस्थः प्रथमो गिरिः। क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।। ४९.

त्या द्वीपात सर्वात मोठा पर्वत क्रौंच आहे. क्रौंचच्या पुढे वामनक, आणि वामनकाच्या पुढे अंधकारक पर्वत आहे.

अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः। दिवावृतः परश्चपि दिविन्दो गिरिरुच्यते ।। ४९.

अंधकारकाच्या पुढे दिवावृत नावाचा पर्वत आहे. दिवावृतच्या पुढे दिविंदो पर्वत आहे.

दिविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः। पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।। ४९.

दिविंदाच्या पुढे पुंडरीक नावाचा मोठा पर्वत आहे. पुंडरीकाच्या पुढे दुंदुभिस्वन पर्वत आहे असे सांगितले जाते.