वायुपुराणम्

सुखमायुर्बलं रूपमारोग्यं धर्म एव च। प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयं शाकद्वीपान्तकेषु च ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि शाकद्वीपाच्या टोकांवर सुख, दीर्घायुष्य, बळ, सौंदर्य, आरोग्य आणि धर्म हे सर्व मिळते.

प्लक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतो धनधान्यवान्। दिव्यौषधि फलोपेतः सर्वौषधिवनस्पतिः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप विशाल, संपन्न आणि सर्व प्रकारच्या धनधान्याने भरलेला आहे. तिथे दिव्य औषधी, फळे आणि सर्व प्रकारच्या औषधी वनस्पती आहेत.

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्रामारण्यैः सहस्रशः। जम्बूवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः। प्लक्षो नाम्ना महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

तो सर्व प्रकारच्या प्राण्यांनी, हजारो गावे आणि जंगलांनी भरलेला आहे. त्याच्या मध्यभागी, द्विजश्रेष्ठा, प्लक्ष नावाचा मोठा वृक्ष आहे आणि त्याच्यामुळे या द्वीपाला प्लक्षद्वीप असे नाव पडले.

स तत्र पूज्यते स्थाणुर्मध्ये जनपदस्य हि। स चापीक्षुरसोद्देशः प्लक्षद्वीपसमावृतः। प्लक्षद्वीपस्य चैवेह वैपुल्याद्विस्तरेण तु ।। ४९.

त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी स्थाणूची पूजा केली जाते. तो प्रदेश ऊसाने समृद्ध आहे आणि प्लक्षद्वीपाने वेढलेला आहे. या ठिकाणी प्लक्षद्वीपाचा विस्तार मोठा असल्यामुळे तो सर्वत्र पसरलेला आहे.

इत्येष सन्निवेशोवः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः। आनुपूर्व्या समासेन शाल्मलन्तन्निबोधत ।। ४९.

अशा प्रकारे प्लक्षद्वीपाची रचना तुम्हाला क्रमाने आणि संक्षिप्तपणे सांगितली. आता शाल्मलीचे वर्णन ऐका.

ततस्तृतीयं द्वीपानां शाल्मलं द्वीपमुत्तमम्। शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः। प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्‌द्विगुणेन समावृतः ।। ४९.

द्वीपांमध्ये तिसरा आणि सर्वात उत्तम शाल्मली द्वीप आहे. त्याच्या भोवती असलेला समुद्र ऊसाच्या रसाने भरलेला आहे आणि तो प्लक्षद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराने वेढलेला आहे.

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषु वर्षेषु सप्तसु ।। ४९.

त्या ठिकाणीही सात पर्वत आहेत, जे रत्नांची खाण मानले जातात. तसेच त्या सात प्रदेशांत रत्नांची नद्या वाहतात.

प्रथमः सूर्यसङ्काशः कुमुदो नाम पर्वतः। सर्वधातुमयैः श्रृङ्गैः शिलाजालसमुद्गतैः ।। ४९.

पहिला पर्वत कुमुद नावाचा आहे, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. त्याच्या शिखरांमध्ये सर्व धातूंचा समावेश असून, ते दगडांच्या राशीतून उगवले आहेत.

द्वितीयः पर्वतस्तस्य उन्नतो नाम विश्रुतः। हरितालमयैः श्रृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

दुसरा पर्वत उन्नत नावाने प्रसिद्ध आहे. तो उंच असून, त्याची शिखरे हरिताळाने बनलेली आहेत आणि ती आकाशाला भिडलेली आहेत.

तृतीयः पर्वतस्तस्य बलाहक इति श्रुतः। जात्यञ्जनमयैः श्रृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

तिसरा पर्वत बलाहक नावाचा आहे. त्याची शिखरे नैसर्गिक काजळाने बनलेली असून, ती आकाशात पोहोचलेली आहेत.

चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महाबलाः। विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीवनी तथा ।। ४९.

चौथा पर्वत द्रोण आहे, जिथे बलवान औषधी वनस्पती उगवतात. त्यात विशल्यकरणी आणि मृतसंजीवनी अशा औषधींचा समावेश आहे.

कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः। दिव्यपुष्पफलो पेतो वृक्षवीरुत्समावृतः ।। ४९.

पाचवा पर्वत कंक नावाचा आहे, तो फार उंच आहे. त्यावर दिव्य फुले आणि फळे लागतात आणि तो झाडे व वेलींनी वेढलेला आहे.

षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः। यस्मिन् सोऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः ।। ४९.

सहावा पर्वत महिष नावाचा आहे, तो मेघासारखा दिसतो. त्यावर अग्नी वास करतो; त्याला महिष असे नाव आहे कारण तो पाण्यातून उत्पन्न झाला आहे.

सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुझान्नाम भाष्यते। तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं वर्षति वासवः। प्रजापतिमुपादाय प्राजापत्ये विधिस्त्वयम् ।। ४९.

सातवा पर्वत ककुध नावाचा आहे. तिथे इंद्र स्वतः प्रजापतीला घेऊन, प्रजापतीच्या विधीनुसार, अनेक रत्ने पाऊसासारखी बरसवतो.

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषिताः । तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तैव तु शुभानि वै। कुमुदात् प्रथमं श्वेतमुन्नतस्य तु लोहितम् ।। ४९.

शाल्मलीमध्ये हे सात पर्वत रत्नांनी शोभलेले आहेत. आता मी त्यांच्या सात शुभ प्रदेशांचे वर्णन करतो: कुमुदापासून पहिला प्रदेश पांढरा आहे, उन्नतापासून लाल आहे.

बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम् । कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य तु मानसम् ।। ४९.

बलाहकापासून जिमूत नावाचा प्रदेश आहे; द्रोणापासून हिरवा, कंकापासून वैद्युत, आणि महिषापासून मानस नावाचा प्रदेश आहे.

ककुदः सुप्रभं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा। वर्षाणि पर्वतांश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ।। ४९.

ककुध हा सुप्रभ नावाने ओळखला जातो. या प्रकारे हे सात प्रदेश आणि पर्वत आहेत. आता त्या प्रदेशांतील नद्यांचे वर्णन ऐका.

पानितोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी। निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः ।। ४९.

पाणितोया, वितृष्णा, चंद्रा, शुक्रा, विमोचनी आणि निवृत्ती या त्या सात नद्या आहेत; प्रत्येक नदी तिच्या प्रदेशासाठी प्रसिद्ध आहे.

तासां समीपगाश्चान्याः शतशोऽथ सहस्रशः। अशक्याः परिसंख्यातुं श्रद्धेयास्तु बुभूषता ।। ४९.

या नद्यांखेरीज शेकडो आणि हजारो इतर नद्या आसपास आहेत, ज्या मोजता येणार नाहीत, पण जिज्ञासूंनी त्यांवर विश्वास ठेवावा.

इत्येष सन्निवेशो वः शाल्मलस्यापि कीर्तितः। प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ।। ४९.

अशा प्रकारे शाल्मलीचे स्वरूपही तुम्हाला सांगितले. प्लक्षवृक्षाने मोजले असता, त्याच्या मध्यभागी एक मोठा वृक्ष आहे.

शाल्मलिर्विपुलस्कन्ध स्तस्य नाम्ना स उच्यते। शाल्मलिस्तु समुद्रेण सुरोदेन समन्ततः। विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ।। ४९.

शाल्मली हा रुंद खोड असलेला वृक्ष आहे, म्हणून त्याला हे नाव आहे. शाल्मली हा सर्व बाजूंनी गोड पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे आणि त्याचा विस्तार सर्व बाजूंनी सारखा आहे.

उत्तरेषु तु धर्मज्ञा द्वीपेषु श्रृणुत प्रजाः। यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत ।। ४९.

उत्तरेकडील द्वीपांमध्ये धर्म जाणणाऱ्यांनो, तिथल्या लोकांविषयी मी ऐकलेले आणि योग्य ते सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तं समासतः। सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः ।। ४९.

आता मी चौथा द्वीप कुशद्वीप थोडक्यात सांगतो. हा द्वीप सर्व बाजूंनी सुरोदक समुद्राने वेढलेला आहे.

सप्तैव गिरयस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत। शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ।। ४९.

तिथे सात पर्वत आहेत, ते मी सांगतो, ते ऐका. कुशद्वीपाचा विस्तार शाल्मलद्वीपाच्या दुप्पट आहे.

कुखद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमोच्चयः। द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः ।। ४९.

कुशद्वीपात पहिला पर्वत विद्रुमोच्चय नावाचा आहे, दुसरा पर्वत हेमपर्वत म्हणतात.

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः। चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।। ४९.

तिसरा पर्वत तेजस्वी, ज्याचे नाव द्युतिमान आहे, तो जणू काही मेघासारखा आहे. चौथा पुष्पवान आणि पाचवा कुशेशय नावाचा आहे.

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः । मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो दारणादपाम् ।। ४९.

सहावा पर्वत हरिगिरी आणि सातवा मंदार म्हणून ओळखला जातो. मंदाराला मंदा असेही म्हणतात, कारण तो पाण्याचे विभाजन करतो.

तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः परिवारितः। उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् ।। ४९.

या पर्वतांमधील अंतर दुप्पट आहे. पहिल्या प्रदेशाचे नाव उद्भिद, दुसऱ्याचे वेणुमंडळ आहे.

तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम्। पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्ष प्रभाकरम्। सप्तमं कपिलं नाम सप्तैते वर्षपर्वताः ।। ४९.

तिसरा प्रदेश स्वैरथ, चौथा लवण, पाचवा धृतिमत, सहावा वर्षप्रभाकर आणि सातवा कपिल नावाचा आहे. हे सात पर्वतप्रदेश आहेत.