वायुपुराणम्

चन्द्रस्य शिखरं नाम नारदस्य सुखोदयम्। आनन्दं दुन्दुभेर्वर्ष सोमकस्य शिवंस्मृतम्। क्षेमकं ऋषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा ।। ४९.

चंद्राचा शिखर नावाचा प्रदेश नारदासाठी आनंददायक आहे. दुंदुभीचा प्रदेश आनंद, सोमकाचा शिव, ऋषभाचा क्षेत्र क्षेमक आणि वैभ्राजाचा प्रदेश ध्रुव म्हणून ओळखले जातात.

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सहचारणैः विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु तैः सह ।। ४९.

या प्रदेशांत देव, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण यांच्यासह विहार करतात, रमण करतात आणि एकमेकांसोबत आनंद घेतात.

तेषां नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः। नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गा महानदी ।। ४९.

प्रत्येक प्रदेशात सात नद्या आहेत, त्या सर्व समुद्राकडे वाहतात. त्या सात गंगा नावाच्या महानद्या मी सांगतो.

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः। बहूदकाश्चौघवत्यो यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

त्या नद्यांकडे लोक येतात आणि त्यांच्यातून हजारो उपनद्या निर्माण होतात. त्या सर्व जलाने भरलेल्या असतात, कारण इंद्र पाऊस पाडतो.

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते। शुभाः शान्तवहाश्चैव प्रमोदा ये च ते शिवाः ।। ४९.

त्या प्रदेशातील लोक नेहमी आनंदी राहतात आणि त्या नद्यांचे पाणी पितात. तिथे शुभ, शांत आणि सुखी लोक वास करतात.

आनन्दाश्च ध्रुवाश्चैव क्षेमकाश्च शिवै सह। वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्रजास्तेष्वथ सर्वशः ।। ४९.

आनंद, ध्रुव, क्षेमक आणि शिव हे लोक तिथे राहतात आणि सर्वजण वर्णाश्रमधर्माचे पालन करतात.

सर्वेष्वरोगाः सुबला- प्रजास्त्वामयवर्जिताः। अधःसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च ।। ४९.

तिथे सर्वजण निरोगी, बलवान आणि आजाररहित आहेत. तिथे ना क्षय आहे ना अतिवृद्धी.

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता व्कचित्। त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते ।। ४९.

तिथे युगांची स्थिती, म्हणजेच चार युगांनी ठरलेली अवस्था नाही. तिथे नेहमीच त्रेतायुगासारखा काळ असतो.

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः। देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि इतर पाच द्वीपांत, देशाच्या विभागाप्रमाणेच काळाची विभागणी होते, हे समजावे.

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः। सुरूपाश्च सुवेषाश्च अरोगा बलिनस्तथा ।। ४९.

तिथे माणसे पाच हजार वर्षे जगतात. ते सुंदर, चांगले वस्त्र घालणारे, निरोगी आणि बलवान असतात.

सुखमायुर्बलं रूपमारोग्यं धर्म एव च। प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयं शाकद्वीपान्तकेषु च ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि शाकद्वीपाच्या टोकांवर सुख, दीर्घायुष्य, बळ, सौंदर्य, आरोग्य आणि धर्म हे सर्व मिळते.

प्लक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतो धनधान्यवान्। दिव्यौषधि फलोपेतः सर्वौषधिवनस्पतिः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप विशाल, संपन्न आणि सर्व प्रकारच्या धनधान्याने भरलेला आहे. तिथे दिव्य औषधी, फळे आणि सर्व प्रकारच्या औषधी वनस्पती आहेत.

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्रामारण्यैः सहस्रशः। जम्बूवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः। प्लक्षो नाम्ना महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

तो सर्व प्रकारच्या प्राण्यांनी, हजारो गावे आणि जंगलांनी भरलेला आहे. त्याच्या मध्यभागी, द्विजश्रेष्ठा, प्लक्ष नावाचा मोठा वृक्ष आहे आणि त्याच्यामुळे या द्वीपाला प्लक्षद्वीप असे नाव पडले.

स तत्र पूज्यते स्थाणुर्मध्ये जनपदस्य हि। स चापीक्षुरसोद्देशः प्लक्षद्वीपसमावृतः। प्लक्षद्वीपस्य चैवेह वैपुल्याद्विस्तरेण तु ।। ४९.

त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी स्थाणूची पूजा केली जाते. तो प्रदेश ऊसाने समृद्ध आहे आणि प्लक्षद्वीपाने वेढलेला आहे. या ठिकाणी प्लक्षद्वीपाचा विस्तार मोठा असल्यामुळे तो सर्वत्र पसरलेला आहे.

इत्येष सन्निवेशोवः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः। आनुपूर्व्या समासेन शाल्मलन्तन्निबोधत ।। ४९.

अशा प्रकारे प्लक्षद्वीपाची रचना तुम्हाला क्रमाने आणि संक्षिप्तपणे सांगितली. आता शाल्मलीचे वर्णन ऐका.

ततस्तृतीयं द्वीपानां शाल्मलं द्वीपमुत्तमम्। शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः। प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्‌द्विगुणेन समावृतः ।। ४९.

द्वीपांमध्ये तिसरा आणि सर्वात उत्तम शाल्मली द्वीप आहे. त्याच्या भोवती असलेला समुद्र ऊसाच्या रसाने भरलेला आहे आणि तो प्लक्षद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराने वेढलेला आहे.

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषु वर्षेषु सप्तसु ।। ४९.

त्या ठिकाणीही सात पर्वत आहेत, जे रत्नांची खाण मानले जातात. तसेच त्या सात प्रदेशांत रत्नांची नद्या वाहतात.

प्रथमः सूर्यसङ्काशः कुमुदो नाम पर्वतः। सर्वधातुमयैः श्रृङ्गैः शिलाजालसमुद्गतैः ।। ४९.

पहिला पर्वत कुमुद नावाचा आहे, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. त्याच्या शिखरांमध्ये सर्व धातूंचा समावेश असून, ते दगडांच्या राशीतून उगवले आहेत.

द्वितीयः पर्वतस्तस्य उन्नतो नाम विश्रुतः। हरितालमयैः श्रृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

दुसरा पर्वत उन्नत नावाने प्रसिद्ध आहे. तो उंच असून, त्याची शिखरे हरिताळाने बनलेली आहेत आणि ती आकाशाला भिडलेली आहेत.

तृतीयः पर्वतस्तस्य बलाहक इति श्रुतः। जात्यञ्जनमयैः श्रृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

तिसरा पर्वत बलाहक नावाचा आहे. त्याची शिखरे नैसर्गिक काजळाने बनलेली असून, ती आकाशात पोहोचलेली आहेत.

चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रौषध्यो महाबलाः। विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीवनी तथा ।। ४९.

चौथा पर्वत द्रोण आहे, जिथे बलवान औषधी वनस्पती उगवतात. त्यात विशल्यकरणी आणि मृतसंजीवनी अशा औषधींचा समावेश आहे.

कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः। दिव्यपुष्पफलो पेतो वृक्षवीरुत्समावृतः ।। ४९.

पाचवा पर्वत कंक नावाचा आहे, तो फार उंच आहे. त्यावर दिव्य फुले आणि फळे लागतात आणि तो झाडे व वेलींनी वेढलेला आहे.

षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः। यस्मिन् सोऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः ।। ४९.

सहावा पर्वत महिष नावाचा आहे, तो मेघासारखा दिसतो. त्यावर अग्नी वास करतो; त्याला महिष असे नाव आहे कारण तो पाण्यातून उत्पन्न झाला आहे.

सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुझान्नाम भाष्यते। तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं वर्षति वासवः। प्रजापतिमुपादाय प्राजापत्ये विधिस्त्वयम् ।। ४९.

सातवा पर्वत ककुध नावाचा आहे. तिथे इंद्र स्वतः प्रजापतीला घेऊन, प्रजापतीच्या विधीनुसार, अनेक रत्ने पाऊसासारखी बरसवतो.

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषिताः । तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तैव तु शुभानि वै। कुमुदात् प्रथमं श्वेतमुन्नतस्य तु लोहितम् ।। ४९.

शाल्मलीमध्ये हे सात पर्वत रत्नांनी शोभलेले आहेत. आता मी त्यांच्या सात शुभ प्रदेशांचे वर्णन करतो: कुमुदापासून पहिला प्रदेश पांढरा आहे, उन्नतापासून लाल आहे.

बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम् । कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य तु मानसम् ।। ४९.

बलाहकापासून जिमूत नावाचा प्रदेश आहे; द्रोणापासून हिरवा, कंकापासून वैद्युत, आणि महिषापासून मानस नावाचा प्रदेश आहे.

ककुदः सुप्रभं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा। वर्षाणि पर्वतांश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ।। ४९.

ककुध हा सुप्रभ नावाने ओळखला जातो. या प्रकारे हे सात प्रदेश आणि पर्वत आहेत. आता त्या प्रदेशांतील नद्यांचे वर्णन ऐका.

पानितोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी। निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः ।। ४९.

पाणितोया, वितृष्णा, चंद्रा, शुक्रा, विमोचनी आणि निवृत्ती या त्या सात नद्या आहेत; प्रत्येक नदी तिच्या प्रदेशासाठी प्रसिद्ध आहे.

तासां समीपगाश्चान्याः शतशोऽथ सहस्रशः। अशक्याः परिसंख्यातुं श्रद्धेयास्तु बुभूषता ।। ४९.

या नद्यांखेरीज शेकडो आणि हजारो इतर नद्या आसपास आहेत, ज्या मोजता येणार नाहीत, पण जिज्ञासूंनी त्यांवर विश्वास ठेवावा.