वायुपुराणम्

तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासान्नामानि वच्मि भोः ।। ४९.

तेथेही सात शुभ्र, रत्नांनी सजलेले पर्वत आहेत, रत्नांचे खाणी आणि नद्या आहेत; त्यांची नावे मी तुम्हाला सांगतो.

प्लक्षद्वीपादिषु तेषु सप्त सप्तसु सप्तसु। ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टाः पर्वताः सदा ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि इतर सहा द्वीपांमध्ये, प्रत्येकात सात पर्वत आहेत, जे नेहमी सरळ आणि सर्व दिशांना पसरलेले आहेत.

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त द्वीपान्महाचलान्। गोमेद कोऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः। ख्यायते तस्य नाम्ना वै वर्षं गोमेदकन्तु तत् ।। ४९.

प्लक्षद्वीपात मी सात मोठ्या पर्वतांचे वर्णन करतो; त्यातील पहिला पर्वत गोमेढा नावाचा असून, मेघासारखा दिसतो. त्या प्रदेशाला गोमेढक असे नाव आहे.

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौषधिसमन्वितः। अश्विभ्याममृतस्यार्थे ओषध्यस्तत्र संस्थिताः ।। ४९.

दुसरा पर्वत चंद्र नावाचा असून, सर्व औषधींनी भरलेला आहे; तेथे अश्विनी कुमारांनी अमृतासाठी औषधी ठेवलेल्या आहेत.

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्छ्रयः। तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ ।। ४९.

तिसरा पर्वत नारद नावाचा असून, कठीण आणि उंच आहे; त्या डोंगरावर पूर्वी नारद शिखरे निर्माण झाली होती.

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुन्दुभिर्नाम नामतः। शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः । रज्जुदारो रज्जुमयः शाल्मलस्वासुरान्तकृत् ।। ४९.

चौथा पर्वत तिथे दुंदुभी नावाचा आहे. पूर्वी देवांनी तिथे दुंदुभी या 'ध्वनीचा मृत्यू' असलेल्या पर्वतावर प्रहार केला होता. तिथेच दोरीने बनवलेला रज्जुदार आणि असुरांचा नाश करणारा शाल्मलस्वा हे पर्वतही आहेत.

पञ्चमः सोमको नाम देवै र्यत्रामृतं पुरा। सम्भृतञ्च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता ।। ४९.

पाचवा पर्वत सोमक नावाचा आहे. पूर्वी देवांनी तिथे अमृत गोळा केले आणि गरुडाने आपल्या आईसाठी ते अमृत तिथून नेले.

षष्ठस्तु सुमना नाम स एवर्षभ उच्यते। हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिन् शैले निषूदितः ।। ४९.

सहावा पर्वत सुमना नावाचा, ज्याला ऋषभ असेही म्हणतात. ह्या पर्वतावर वराहाने हिरण्याक्षाचा वध केला होता.

वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्। यस्माद्विभ्राजतेऽर्चिर्भिर्वैभ्राजस्तेन स स्मृतः ।। ४९.

सातवा पर्वत वैभ्राज नावाचा आहे. तो फारच तेजस्वी आणि मोठा, स्फटिकासारखा आहे. त्याच्या किरणांनी तो झगमगतो म्हणून त्याला वैभ्राज म्हणतात.

तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्। गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्ना शान्तभयं स्मृतम् ।। ४९.

आता मी या पर्वतांच्या प्रदेशांची नावे सांगतो. पहिले प्रदेश गोमेध नावाचे असून, त्याला शांतभय असेही म्हणतात.

चन्द्रस्य शिखरं नाम नारदस्य सुखोदयम्। आनन्दं दुन्दुभेर्वर्ष सोमकस्य शिवंस्मृतम्। क्षेमकं ऋषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा ।। ४९.

चंद्राचा शिखर नावाचा प्रदेश नारदासाठी आनंददायक आहे. दुंदुभीचा प्रदेश आनंद, सोमकाचा शिव, ऋषभाचा क्षेत्र क्षेमक आणि वैभ्राजाचा प्रदेश ध्रुव म्हणून ओळखले जातात.

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सहचारणैः विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु तैः सह ।। ४९.

या प्रदेशांत देव, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण यांच्यासह विहार करतात, रमण करतात आणि एकमेकांसोबत आनंद घेतात.

तेषां नद्यश्च सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः। नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गा महानदी ।। ४९.

प्रत्येक प्रदेशात सात नद्या आहेत, त्या सर्व समुद्राकडे वाहतात. त्या सात गंगा नावाच्या महानद्या मी सांगतो.

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः। बहूदकाश्चौघवत्यो यतो वर्षति वासवः ।। ४९.

त्या नद्यांकडे लोक येतात आणि त्यांच्यातून हजारो उपनद्या निर्माण होतात. त्या सर्व जलाने भरलेल्या असतात, कारण इंद्र पाऊस पाडतो.

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते। शुभाः शान्तवहाश्चैव प्रमोदा ये च ते शिवाः ।। ४९.

त्या प्रदेशातील लोक नेहमी आनंदी राहतात आणि त्या नद्यांचे पाणी पितात. तिथे शुभ, शांत आणि सुखी लोक वास करतात.

आनन्दाश्च ध्रुवाश्चैव क्षेमकाश्च शिवै सह। वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्रजास्तेष्वथ सर्वशः ।। ४९.

आनंद, ध्रुव, क्षेमक आणि शिव हे लोक तिथे राहतात आणि सर्वजण वर्णाश्रमधर्माचे पालन करतात.

सर्वेष्वरोगाः सुबला- प्रजास्त्वामयवर्जिताः। अधःसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च ।। ४९.

तिथे सर्वजण निरोगी, बलवान आणि आजाररहित आहेत. तिथे ना क्षय आहे ना अतिवृद्धी.

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता व्कचित्। त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते ।। ४९.

तिथे युगांची स्थिती, म्हणजेच चार युगांनी ठरलेली अवस्था नाही. तिथे नेहमीच त्रेतायुगासारखा काळ असतो.

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः। देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि इतर पाच द्वीपांत, देशाच्या विभागाप्रमाणेच काळाची विभागणी होते, हे समजावे.

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः। सुरूपाश्च सुवेषाश्च अरोगा बलिनस्तथा ।। ४९.

तिथे माणसे पाच हजार वर्षे जगतात. ते सुंदर, चांगले वस्त्र घालणारे, निरोगी आणि बलवान असतात.

सुखमायुर्बलं रूपमारोग्यं धर्म एव च। प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयं शाकद्वीपान्तकेषु च ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि शाकद्वीपाच्या टोकांवर सुख, दीर्घायुष्य, बळ, सौंदर्य, आरोग्य आणि धर्म हे सर्व मिळते.

प्लक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतो धनधान्यवान्। दिव्यौषधि फलोपेतः सर्वौषधिवनस्पतिः ।। ४९.

प्लक्षद्वीप विशाल, संपन्न आणि सर्व प्रकारच्या धनधान्याने भरलेला आहे. तिथे दिव्य औषधी, फळे आणि सर्व प्रकारच्या औषधी वनस्पती आहेत.

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्रामारण्यैः सहस्रशः। जम्बूवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः। प्लक्षो नाम्ना महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।। ४९.

तो सर्व प्रकारच्या प्राण्यांनी, हजारो गावे आणि जंगलांनी भरलेला आहे. त्याच्या मध्यभागी, द्विजश्रेष्ठा, प्लक्ष नावाचा मोठा वृक्ष आहे आणि त्याच्यामुळे या द्वीपाला प्लक्षद्वीप असे नाव पडले.

स तत्र पूज्यते स्थाणुर्मध्ये जनपदस्य हि। स चापीक्षुरसोद्देशः प्लक्षद्वीपसमावृतः। प्लक्षद्वीपस्य चैवेह वैपुल्याद्विस्तरेण तु ।। ४९.

त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी स्थाणूची पूजा केली जाते. तो प्रदेश ऊसाने समृद्ध आहे आणि प्लक्षद्वीपाने वेढलेला आहे. या ठिकाणी प्लक्षद्वीपाचा विस्तार मोठा असल्यामुळे तो सर्वत्र पसरलेला आहे.

इत्येष सन्निवेशोवः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः। आनुपूर्व्या समासेन शाल्मलन्तन्निबोधत ।। ४९.

अशा प्रकारे प्लक्षद्वीपाची रचना तुम्हाला क्रमाने आणि संक्षिप्तपणे सांगितली. आता शाल्मलीचे वर्णन ऐका.

ततस्तृतीयं द्वीपानां शाल्मलं द्वीपमुत्तमम्। शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः। प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्‌द्विगुणेन समावृतः ।। ४९.

द्वीपांमध्ये तिसरा आणि सर्वात उत्तम शाल्मली द्वीप आहे. त्याच्या भोवती असलेला समुद्र ऊसाच्या रसाने भरलेला आहे आणि तो प्लक्षद्वीपाच्या दुप्पट विस्ताराने वेढलेला आहे.

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषु वर्षेषु सप्तसु ।। ४९.

त्या ठिकाणीही सात पर्वत आहेत, जे रत्नांची खाण मानले जातात. तसेच त्या सात प्रदेशांत रत्नांची नद्या वाहतात.

प्रथमः सूर्यसङ्काशः कुमुदो नाम पर्वतः। सर्वधातुमयैः श्रृङ्गैः शिलाजालसमुद्गतैः ।। ४९.

पहिला पर्वत कुमुद नावाचा आहे, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. त्याच्या शिखरांमध्ये सर्व धातूंचा समावेश असून, ते दगडांच्या राशीतून उगवले आहेत.

द्वितीयः पर्वतस्तस्य उन्नतो नाम विश्रुतः। हरितालमयैः श्रृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।। ४९.

दुसरा पर्वत उन्नत नावाने प्रसिद्ध आहे. तो उंच असून, त्याची शिखरे हरिताळाने बनलेली आहेत आणि ती आकाशाला भिडलेली आहेत.