वायुपुराणम्

शतयोजनविस्तीर्णा त्रिंशदायामयोजना। नित्यप्रमुदिता स्फीता लङ्का नाम महापुरी ।। ४८.

ती महान लंका नगरी शंभर योजन रुंद आणि तीस योजन लांब आहे, नेहमी भरभराटीची आणि आनंदी आहे.

सा कामरूपिणां स्थानं राक्षसानां महात्मनाम् । आवासो बलदृप्तानां तद्विद्याद्देवविद्विषाम्। मानुषाणामसम्बाधा ह्यगम्या सा महापुरी ।। ४८.

ती इच्छेनुसार रूप घेणाऱ्या, बलाढ्य राक्षसांचे निवासस्थान आहे, गर्विष्ठ आणि देवद्वेष्ट्यांचे घर आहे. ती महान नगरी माणसांसाठी अगम्य आणि अप्राप्य आहे.

तस्य द्वीपस्य वै पूर्वे तीरे नदनदीपतेः। गोकर्णनामधेयस्य शङ्करस्यालयं महत् ।। ४८.

त्या द्वीपाच्या पूर्व किनाऱ्यावर, नदीनद्यांच्या स्वामीजवळ, गोकरण नावाचे शंकराचे मोठे निवासस्थान आहे.

तथैकराज्यं विज्ञेयं शङ्खद्वीपसमास्थितम्। शतयोजनविस्तीर्णं नानाम्लेच्छगणालयम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे, शंखद्वीपावर एक राज्य आहे, जे शंभर योजन रुंद आहे आणि तिथे अनेक परदेशी लोकांचे समुदाय राहतात.

तत्र शङ्खगिरिर्नाम धौतशङ्खदलप्रभः। नानारत्नाकरः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः ।। ४८.

तिथे शंख नावाचा पर्वत आहे, जो धुतलेल्या शंखासारखा चमकत आहे. तो विविध रत्नांचा खजिना आहे आणि पुण्यवान लोकांनी वास केलेला आहे.

शङ्ख नागा महापुण्या यस्मात् प्रभवते नदी। यत्र शङ्खमुखो नाम नागराजः कृतालयः ।। ४८.

तिथून शंख नावाची पवित्र नदी उगम पावते, जिथे शंखमुख नावाचा नागराज राहतो.

तथैव कुमुदद्वीपं नानापुण्योपशोभितम्। नानाग्रामसमा कीर्णं नानारत्नाकरं शिवम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे कुमुद नावाचा द्वीप आहे, जो अनेक पुण्यस्थळांनी सजलेला आहे, विविध गावांनी भरलेला आहे आणि अनेक रत्नांचा खजिना आहे, शुभ आणि मंगल आहे.

कुमुदाख्या महाभागा दुष्टचित्तनिबर्हणी। महादेवस्य भगिनी प्रभाभिस्ताभिरिज्यते ।। ४८.

कुमुदा नावाची पुण्यवती, वाईट मन हटवणारी, महादेवाची बहीण आहे. तिच्या तेजस्वी रूपांनी तिची पूजा केली जाते.

तथा वराहद्वीपे च नानाम्लेच्छगणाकुले। नानाजालिसमाकीर्णे नानाधिष्ठानपत्तने ।। ४८.

त्याचप्रमाणे, वराहद्वीपावर वेगवेगळ्या जातींच्या म्लेच्छांनी भरलेले, अनेक समाजांनी आणि विविध राजांच्या वसाहतींनी गजबजलेले प्रदेश आहे.

धनधान्ययुते स्फीते धर्म्मिष्ठजनसङ्कुले। नदीशैलवनैश्चित्रैर्बहुपुष्पफलोपगैः ।। ४८.

तेथे धनधान्याने समृद्ध, भरभराटीचे, धर्मपरायण लोकांनी भरलेले, नद्या, डोंगर, वन आणि अनेक फुलाफळांनी सजलेले असे सुंदर प्रदेश आहे.

वराहपर्व्वतो नाम तत्र रम्यः शिलोच्चयः। अनेककन्दरदरीगुहानिर्झरशोभितः ।। ४८.

तेथे वराह नावाचा रम्य पर्वत आहे, जो उंच शिखरांसाठी प्रसिद्ध आहे आणि अनेक गुहा, दऱ्या, विहिरी आणि धबधब्यांनी शोभलेला आहे.

तस्मात्सुरसपानीया पुण्यतीर्थतरङ्गिणी। वाराही नाम वरदा प्रवृत्तास्य महानदी ।। ४८.

त्याच ठिकाणाहून वराही नावाची पुण्यदायी, वर देणारी, अमृतासारख्या पाण्याची, पवित्र लाटांनी भरलेली मोठी नदी वाहते.

वाराहरूपिणे तत्र विष्णवे प्रभविष्णवे। अनन्यदेवतास्तस्मै नमस्कुर्वन्ति विप्रजाः ।। ४८.

तेथे वराहरूप असलेल्या, सर्वशक्तिमान विष्णूला, केवळ त्यालाच, द्विज लोक इतर कोणत्याही देवतेला न मानता नमस्कार करतात.

एवं षडेते कथिता अनुद्वीपाः समन्ततः। भारतद्वीपदेशो वै दक्षिणे बहुविस्तरः ।।४८.

अशा प्रकारे, या सहा उपद्वीपांचे सर्व बाजूंनी वर्णन झाले; दक्षिणेकडे भारतद्वीपाचा प्रदेश खूप मोठा आहे.

एवमेकमिदं वर्षं बहुद्वीपमिहोच्यते। समुद्रजलसम्बिन्नं खण्डं खण्डीकृतं स्मृतम् ।। ४८.

या प्रकारे, हे एकच वर्ष अनेक द्वीपांनी बनलेले आहे, समुद्राच्या पाण्याने विभागलेले आणि वेगळे झालेले मानले जाते.

एवञ्चतुर्महाद्वीपः सान्तरद्वीपमण्डितः। सानुद्वीपः समाख्यातो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः ।। ४८.

अशा प्रकारे, चार मोठे द्वीप आणि त्यांच्याभोवतीचे उपद्वीप, हे सर्व मिळून जंबूद्वीपाचा विस्तार म्हणून सांगितला आहे.

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नामाष्टचत्वारिंशो ध्यायः

महापुराणातील वायूने सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' या अठ्ठेचाळीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.

प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिव सङ्ग्रहात्। श्रृणुतेमं यतातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः ।। ४९.

आता मी प्लक्षद्वीपाचे योग्य ते संक्षिप्त वर्णन करतो; हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मी जे खरे सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका.

जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः। विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः। तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदकः।। ४९.

प्लक्षद्वीपाचा विस्तार जंबूद्वीपाच्या दुप्पट आहे; त्याचा परिघ सर्व बाजूंनी तिप्पट आहे. हा द्वीप खारट पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे.

तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते प्रजा। कुत एव हि दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः ।। ४९.

तेथे लोक पुण्यशील आहेत आणि फार काळ जगतात; तिथे दुष्काळ, वार्धक्य किंवा रोगाचा भय कधीच नसते.

तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासान्नामानि वच्मि भोः ।। ४९.

तेथेही सात शुभ्र, रत्नांनी सजलेले पर्वत आहेत, रत्नांचे खाणी आणि नद्या आहेत; त्यांची नावे मी तुम्हाला सांगतो.

प्लक्षद्वीपादिषु तेषु सप्त सप्तसु सप्तसु। ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टाः पर्वताः सदा ।। ४९.

प्लक्षद्वीप आणि इतर सहा द्वीपांमध्ये, प्रत्येकात सात पर्वत आहेत, जे नेहमी सरळ आणि सर्व दिशांना पसरलेले आहेत.

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त द्वीपान्महाचलान्। गोमेद कोऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः। ख्यायते तस्य नाम्ना वै वर्षं गोमेदकन्तु तत् ।। ४९.

प्लक्षद्वीपात मी सात मोठ्या पर्वतांचे वर्णन करतो; त्यातील पहिला पर्वत गोमेढा नावाचा असून, मेघासारखा दिसतो. त्या प्रदेशाला गोमेढक असे नाव आहे.

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौषधिसमन्वितः। अश्विभ्याममृतस्यार्थे ओषध्यस्तत्र संस्थिताः ।। ४९.

दुसरा पर्वत चंद्र नावाचा असून, सर्व औषधींनी भरलेला आहे; तेथे अश्विनी कुमारांनी अमृतासाठी औषधी ठेवलेल्या आहेत.

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्छ्रयः। तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ ।। ४९.

तिसरा पर्वत नारद नावाचा असून, कठीण आणि उंच आहे; त्या डोंगरावर पूर्वी नारद शिखरे निर्माण झाली होती.

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुन्दुभिर्नाम नामतः। शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः । रज्जुदारो रज्जुमयः शाल्मलस्वासुरान्तकृत् ।। ४९.

चौथा पर्वत तिथे दुंदुभी नावाचा आहे. पूर्वी देवांनी तिथे दुंदुभी या 'ध्वनीचा मृत्यू' असलेल्या पर्वतावर प्रहार केला होता. तिथेच दोरीने बनवलेला रज्जुदार आणि असुरांचा नाश करणारा शाल्मलस्वा हे पर्वतही आहेत.

पञ्चमः सोमको नाम देवै र्यत्रामृतं पुरा। सम्भृतञ्च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता ।। ४९.

पाचवा पर्वत सोमक नावाचा आहे. पूर्वी देवांनी तिथे अमृत गोळा केले आणि गरुडाने आपल्या आईसाठी ते अमृत तिथून नेले.

षष्ठस्तु सुमना नाम स एवर्षभ उच्यते। हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिन् शैले निषूदितः ।। ४९.

सहावा पर्वत सुमना नावाचा, ज्याला ऋषभ असेही म्हणतात. ह्या पर्वतावर वराहाने हिरण्याक्षाचा वध केला होता.

वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्। यस्माद्विभ्राजतेऽर्चिर्भिर्वैभ्राजस्तेन स स्मृतः ।। ४९.

सातवा पर्वत वैभ्राज नावाचा आहे. तो फारच तेजस्वी आणि मोठा, स्फटिकासारखा आहे. त्याच्या किरणांनी तो झगमगतो म्हणून त्याला वैभ्राज म्हणतात.