वायुपुराणम्

स मध्ये नागदेशस्य नैकदेशो महागिरिः। कोटिभ्यां नागनिलयं प्राप्तो नदनदी पतिम् ।। ४८.

नागांच्या देशाच्या मध्यभागी एक मोठा डोंगर आहे, जो त्या प्रदेशात वेगळाच आहे. त्याच्या शिखरांनी तो नागांचे निवासस्थान आणि नदीनद्यांचा स्वामी यांच्यापर्यंत पोहोचतो.

यमद्वीपमिति प्रोक्तं नानारत्नाकराचितम् । तत्रापि द्युतिमान्नाम पर्वतो धातुमण्डितः। समुद्रगानां प्रभवः प्रभवः काञ्चनस्य तु ।। ४८.

त्याला यमद्वीप असे म्हणतात, तो विविध रत्नांनी सजलेला आहे. तिथेच एक तेजस्वी पर्वत आहे, जो धातूंनी शोभलेला आहे, नद्यांचा आणि सोन्याचा उगमस्थान आहे.

तथैव मलयद्वीपमेवमेव सुसंवृतम्। मणिरत्नाकरं स्फीतमाकरं कनकस्य च ।। ४८.

त्याचप्रमाणे मलय नावाचा द्वीपही पूर्णपणे वेढलेला आहे, तिथे भरपूर मौल्यवान रत्ने आणि दगड आहेत, तसेच तो सोन्याचा मोठा स्रोत आहे.

आकरं चन्दनानाञ्च समुद्राणां तथाकरम्। नानाम्लेच्छगणाकीर्णं नदीपर्वतमण्डितम् ।। ४८.

तो चंदनाचा आणि समुद्रांचा स्रोत आहे, तिथे अनेक परदेशी लोक राहतात, आणि तो नद्या व डोंगरांनी सजलेला आहे.

तत्र श्रीमांस्तु मलयः पर्वतो रजताकरः। महामलय इत्येवं विख्यातो वरपर्वतः ।। ४८.

तिथेच प्रसिद्ध मलय पर्वत उभा आहे, जो चांदीचा स्रोत आहे. तो महा मलय म्हणून ओळखला जातो आणि सर्व पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

द्वितीयं मन्दरं नाम प्रथितञ्च सदा क्षितौ। आगस्त्यभवनं तत्र देवासुरनमस्कृतम् ।। ४८.

दुसरा पर्वत मंदार नावाचा आहे, जो नेहमीच पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. तिथे अगस्त्यांचे निवासस्थान आहे, जे देव आणि असुर यांच्याकडून पूजले जाते.

तथा काञ्चनपादस्य मलयस्यापरस्य हि। निकुञ्जैस्तृणसोमाङ्गैराश्रमं पुण्यसेवितम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे दुसऱ्या मलय पर्वताच्या सोन्याच्या पायथ्याशी, झाडांनी आणि तृणांनी वेढलेले, पुण्यवान लोकांनी वास केलेले एक आश्रम आहे.

नानापुष्पफलोपेतं स्वर्गादपि विशिष्यते। तत्रावतरते स्वर्गः सदा पर्वसु पर्वसु ।। ४८.

तो आश्रम विविध फुलांनी आणि फळांनी भरलेला आहे, आणि तो स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ आहे. प्रत्येक सणाच्या वेळी तिथे स्वर्गच उतरतो.

तथा त्रिकूटनिलये नानाधातुविभूषिते । अनेकयोजनोत्सेधे चित्रसानुदरीगृहे ।। ४८.

त्रिकूट पर्वताच्या निवासस्थानी, विविध धातूंनी सजलेले, अनेक योजन उंच शिखरे आहेत, आणि तिथे सुंदर डोंगर उतार व दऱ्यांमधील घरे आहेत.

तस्य कूटतटे रम्ये हेमप्राकारतोरणा। निर्यूहवलभीचित्रा हर्म्यप्रासादमालिनी ।। ४८.

त्या रम्य शिखरावर सोन्याचे किल्ले आणि दरवाजे आहेत, तिथे सुंदर सभागृहे आणि गॅलऱ्या आहेत, तसेच राजवाडे आणि प्रासादांची रांग आहे.

शतयोजनविस्तीर्णा त्रिंशदायामयोजना। नित्यप्रमुदिता स्फीता लङ्का नाम महापुरी ।। ४८.

ती महान लंका नगरी शंभर योजन रुंद आणि तीस योजन लांब आहे, नेहमी भरभराटीची आणि आनंदी आहे.

सा कामरूपिणां स्थानं राक्षसानां महात्मनाम् । आवासो बलदृप्तानां तद्विद्याद्देवविद्विषाम्। मानुषाणामसम्बाधा ह्यगम्या सा महापुरी ।। ४८.

ती इच्छेनुसार रूप घेणाऱ्या, बलाढ्य राक्षसांचे निवासस्थान आहे, गर्विष्ठ आणि देवद्वेष्ट्यांचे घर आहे. ती महान नगरी माणसांसाठी अगम्य आणि अप्राप्य आहे.

तस्य द्वीपस्य वै पूर्वे तीरे नदनदीपतेः। गोकर्णनामधेयस्य शङ्करस्यालयं महत् ।। ४८.

त्या द्वीपाच्या पूर्व किनाऱ्यावर, नदीनद्यांच्या स्वामीजवळ, गोकरण नावाचे शंकराचे मोठे निवासस्थान आहे.

तथैकराज्यं विज्ञेयं शङ्खद्वीपसमास्थितम्। शतयोजनविस्तीर्णं नानाम्लेच्छगणालयम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे, शंखद्वीपावर एक राज्य आहे, जे शंभर योजन रुंद आहे आणि तिथे अनेक परदेशी लोकांचे समुदाय राहतात.

तत्र शङ्खगिरिर्नाम धौतशङ्खदलप्रभः। नानारत्नाकरः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः ।। ४८.

तिथे शंख नावाचा पर्वत आहे, जो धुतलेल्या शंखासारखा चमकत आहे. तो विविध रत्नांचा खजिना आहे आणि पुण्यवान लोकांनी वास केलेला आहे.

शङ्ख नागा महापुण्या यस्मात् प्रभवते नदी। यत्र शङ्खमुखो नाम नागराजः कृतालयः ।। ४८.

तिथून शंख नावाची पवित्र नदी उगम पावते, जिथे शंखमुख नावाचा नागराज राहतो.

तथैव कुमुदद्वीपं नानापुण्योपशोभितम्। नानाग्रामसमा कीर्णं नानारत्नाकरं शिवम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे कुमुद नावाचा द्वीप आहे, जो अनेक पुण्यस्थळांनी सजलेला आहे, विविध गावांनी भरलेला आहे आणि अनेक रत्नांचा खजिना आहे, शुभ आणि मंगल आहे.

कुमुदाख्या महाभागा दुष्टचित्तनिबर्हणी। महादेवस्य भगिनी प्रभाभिस्ताभिरिज्यते ।। ४८.

कुमुदा नावाची पुण्यवती, वाईट मन हटवणारी, महादेवाची बहीण आहे. तिच्या तेजस्वी रूपांनी तिची पूजा केली जाते.

तथा वराहद्वीपे च नानाम्लेच्छगणाकुले। नानाजालिसमाकीर्णे नानाधिष्ठानपत्तने ।। ४८.

त्याचप्रमाणे, वराहद्वीपावर वेगवेगळ्या जातींच्या म्लेच्छांनी भरलेले, अनेक समाजांनी आणि विविध राजांच्या वसाहतींनी गजबजलेले प्रदेश आहे.

धनधान्ययुते स्फीते धर्म्मिष्ठजनसङ्कुले। नदीशैलवनैश्चित्रैर्बहुपुष्पफलोपगैः ।। ४८.

तेथे धनधान्याने समृद्ध, भरभराटीचे, धर्मपरायण लोकांनी भरलेले, नद्या, डोंगर, वन आणि अनेक फुलाफळांनी सजलेले असे सुंदर प्रदेश आहे.

वराहपर्व्वतो नाम तत्र रम्यः शिलोच्चयः। अनेककन्दरदरीगुहानिर्झरशोभितः ।। ४८.

तेथे वराह नावाचा रम्य पर्वत आहे, जो उंच शिखरांसाठी प्रसिद्ध आहे आणि अनेक गुहा, दऱ्या, विहिरी आणि धबधब्यांनी शोभलेला आहे.

तस्मात्सुरसपानीया पुण्यतीर्थतरङ्गिणी। वाराही नाम वरदा प्रवृत्तास्य महानदी ।। ४८.

त्याच ठिकाणाहून वराही नावाची पुण्यदायी, वर देणारी, अमृतासारख्या पाण्याची, पवित्र लाटांनी भरलेली मोठी नदी वाहते.

वाराहरूपिणे तत्र विष्णवे प्रभविष्णवे। अनन्यदेवतास्तस्मै नमस्कुर्वन्ति विप्रजाः ।। ४८.

तेथे वराहरूप असलेल्या, सर्वशक्तिमान विष्णूला, केवळ त्यालाच, द्विज लोक इतर कोणत्याही देवतेला न मानता नमस्कार करतात.

एवं षडेते कथिता अनुद्वीपाः समन्ततः। भारतद्वीपदेशो वै दक्षिणे बहुविस्तरः ।।४८.

अशा प्रकारे, या सहा उपद्वीपांचे सर्व बाजूंनी वर्णन झाले; दक्षिणेकडे भारतद्वीपाचा प्रदेश खूप मोठा आहे.

एवमेकमिदं वर्षं बहुद्वीपमिहोच्यते। समुद्रजलसम्बिन्नं खण्डं खण्डीकृतं स्मृतम् ।। ४८.

या प्रकारे, हे एकच वर्ष अनेक द्वीपांनी बनलेले आहे, समुद्राच्या पाण्याने विभागलेले आणि वेगळे झालेले मानले जाते.

एवञ्चतुर्महाद्वीपः सान्तरद्वीपमण्डितः। सानुद्वीपः समाख्यातो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः ।। ४८.

अशा प्रकारे, चार मोठे द्वीप आणि त्यांच्याभोवतीचे उपद्वीप, हे सर्व मिळून जंबूद्वीपाचा विस्तार म्हणून सांगितला आहे.

इति महापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नामाष्टचत्वारिंशो ध्यायः

महापुराणातील वायूने सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' या अठ्ठेचाळीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.

प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिव सङ्ग्रहात्। श्रृणुतेमं यतातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः ।। ४९.

आता मी प्लक्षद्वीपाचे योग्य ते संक्षिप्त वर्णन करतो; हे श्रेष्ठ द्विजांनो, मी जे खरे सांगतो ते लक्षपूर्वक ऐका.

जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः। विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः। तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदकः।। ४९.

प्लक्षद्वीपाचा विस्तार जंबूद्वीपाच्या दुप्पट आहे; त्याचा परिघ सर्व बाजूंनी तिप्पट आहे. हा द्वीप खारट पाण्याच्या समुद्राने वेढलेला आहे.