वायुपुराणम्

अङ्गात सुनीथापत्यं वै वेनमेकं व्यजायत । अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सुमहानभूत्

अंगाचा एकच पुत्र झाला, त्याचे नाव होते सुनीथ, आणि त्यानंतर वेनाचा जन्म झाला. वेनाच्या वाईट वागण्यामुळे फार मोठा राग निर्माण झाला.

प्रजार्थमृषयस्तस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम् । वेनस्य पाणौ मथिते सम्बभूव महान्नृपः । वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्तितः

लोकांच्या भल्यासाठी ऋषींनी वेनाचा उजवा हात मथला. तेव्हा त्या हातातून एक महान राजा प्रकट झाला, त्याचे नाव वेन्याचा पुत्र पृथु, जो सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

स धन्वी कवची जातस्तेजसा प्रज्वलन्निव । पृथुर्वैन्यः सर्वलोकान् ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

तो पृथु धनुष्य आणि कवच घेऊनच जन्मला, तेजाने अगदी प्रज्वलित होत होता. क्षत्रिय वंशाचा हा पृथु वेन्य सर्व लोकांचे रक्षण करीत असे.

तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

त्याच्या स्तुतीसाठी कुशल सूत आणि मागध यांचा जन्म झाला.

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता । प्रजानां वृत्तिकामानां देवैऋषिगणैः सह

त्या बुद्धिमान आणि महान राजाने, देव आणि ऋषीगणांसह, लोकांच्या उपजीविकेसाठी या पृथ्वीला धान्यरूप दूध काढले.

पितृभिर्दानवैश्चैव गन्धर्वैरप्सरोगणैः । सर्वैः पुण्यजनैश्चैव वीरुद्भिः पर्वतैस्तथा

पितर, दानव, गंधर्व, अप्सरांचा समूह, सर्व पुण्यवान लोक, वनस्पती आणि पर्वत यांनीही पृथ्वीचे दूध काढले.

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा । प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरं तेन लोकांस्त्वधारयत्

त्या त्या पात्रांमध्ये पृथ्वीचे दूध काढण्यात आले. तिने सर्वांना हवे तसे दूध दिले आणि त्यानेच पृथ्वीवरील लोकांचे पालन केले.

ऋषय ऊचुः॥ विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महा मते । यथा महात्मना दुग्धा पूर्वं तेन वसुन्धरा

ऋषी म्हणाले — हे महात्म्या, पृथुचा जन्म आणि त्या महान आत्म्याने पृथ्वीचे दूध कसे काढले, ते सविस्तर सांग.

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह । यथा यक्षैः सगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा ॥२.१.

देव, नाग, ब्रह्मर्षी, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा आणि प्राचीन काळी ज्यांनी पृथ्वीचे दूध काढले, त्यांनी ते कसे केले, ते सांग.

६२.१०० तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च । तथा वत्सविशेषांश्च तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

त्या त्या समूहांचे विशेष पात्र, दूध काढणारे, दूध आणि विशेष वत्स कोण होते, हे आम्हाला सांग.

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वेनस्य मथितः पुरा । क्रुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वं तत् सर्वं कथयस्व नः

पूर्वी महर्षींनी रागाने वेनाचा हात का मथला, त्याचे कारण काय होते, ते सर्व आम्हाला सांग.

वर्णयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य सम्भवम् । एकाग्राः प्रयताश्चैव शूश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

हे ब्राह्मणहो, मी तुम्हाला पृथु वेन्याचा जन्म सांगणार आहे. तुम्ही एकाग्र आणि भक्तीभावाने ऐका.

नाशुचेर्नापि पापाय नाशिष्यायाहिताय च । वर्णयेयमिमं पुण्यं नाव्रताय कथञ्चन

हा पुण्य कथा मी अपवित्र, पापी, अयोग्य किंवा व्रत नसलेल्या कोणालाही कधीच सांगणार नाही.

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं श्रृणुयाद्योऽनसूयकः

ही कथा स्वर्गप्राप्त, कीर्ती वाढवणारी, आयुष्य वाढवणारी, पुण्य आणि वेदांना मान्य आहे. ऋषींनी सांगितलेले हे रहस्य, द्वेष नसलेल्याने ऐकावे.

यश्चेमं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य सम्भवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम् । गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः

जो मनुष्य ब्राह्मणांना नमस्कार करून पृथु वेन्याचा जन्म इतरांना ऐकवतो, त्याला कधीच केलेल्या किंवा न केलेल्या कर्माची खंत वाटत नाही. तो राजा धर्माचा रक्षक होता आणि अत्रिसारखा सामर्थ्यवान होता.

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः । यस्य पुत्रोऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिक स्तथा

अत्रिवंशात जन्मलेला अंग नावाचा प्रजापती होता. त्याचा पुत्र वेन झाला, पण तो फारसा धर्मात्मा नव्हता.

जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः । स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

मृत्यूच्या कन्या सुनीथेतून प्रजापतीचा जन्म झाला. आईच्या वडिलांच्या दोषामुळे वेन — जो काळाचा नातू होता — जन्माला आला.

स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोभे व्यवर्त्तत । स्थापनं स्थापयामास धर्मापेतं स पार्थिवः

त्याने धर्म बाजूला ठेवून, इच्छेने आणि लोभाने त्याच्यापासून दूर वळला; त्या राजाने धर्माशिवाय राज्य चालवलं.

वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्मे निरतोऽभवत् । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजा स्तस्मिन् प्रशासति । आसन्न च पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ॥२.१.

त्याने वेद आणि शास्त्रांचं उल्लंघन केलं आणि अधर्मातच रमला; त्याच्या राज्यात लोकांनी वेदपठण आणि 'वषट्' म्हणणं सोडलं. तरीही जवळच्या यज्ञांत देवांनी सोमपान केलं.

६२.११० न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः । आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

त्या क्रूर राजाने, विनाश जवळ येत असताना, अशी प्रतिज्ञा केली की, 'कोणीही यज्ञ करू नये, होम करू नये.'

अहमिज्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञे द्विजातिभिः । मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यमित्यपि

'सर्व यज्ञांत द्विजांनी माझीच पूजा करावी, मला वंदन करावं; माझ्यासाठीच यज्ञ करावा आणि होमही माझ्यासाठीच करावा.'

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसाम्प्रतम् । ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तथा

मरिची आणि इतर सर्व महर्षींनी, मर्यादा ओलांडून वागणाऱ्या आणि कधीही न घडलेल्या गोष्टी करणाऱ्या त्याला संबोधलं.

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतान् बहून् । माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । निधने च प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयः

'आम्ही अनेक शेकडो वर्षे दीक्षा घेऊ; वेन, तू अधर्म करू नकोस—हा सनातन धर्म नाही. तुझ्या मृत्यूनंतर, नक्कीच तू प्रजापती म्हणून जन्मास येशील.'

पालयिष्ये प्रजाश्चेति त्वया पूर्वं प्रतिश्रुतम् । तांस्तथा वादिनः सर्वान् ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

'मी प्रजांचे रक्षण करीन' असं तू आधी वचन दिलं होतंस. असं सर्व ब्रह्मर्षींनी सांगितल्यावर त्याने त्यांना उत्तर दिलं.

स प्रहस्य तु दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वै मया

पण त्या दुष्ट बुद्धीच्या, बोलण्यात पटाईत असलेल्या राजाने हसत म्हटलं, 'धर्माचा निर्माता दुसरा कोण आहे? मी कुणाचं ऐकावं?'

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मया वा कः समो भुवि । महात्मानमनूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः

'शक्ती, विद्या, तप आणि सत्य यात पृथ्वीवर माझ्याशी कोण सम आहे? मला खरीखुरी महात्मा, कुठलीच कमतरता नसलेला, असं समजा.'

प्रभवः सर्वलोकानां धर्माणाञ्च विशेषतः । इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा । सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

'सर्व लोकांचा, विशेषतः धर्मांचा, मीच मूळ आहे; इच्छिलं तर मी पृथ्वी जाळू शकतो, पाण्याने बुडवू शकतो, निर्माण करू शकतो किंवा नष्ट करू शकतो—यात काही विचार करण्याचं कारण नाही.'

यदा न शक्यते स्तम्भान्मानाच्च भृशमोहितः । अनुनेतुं नृपो वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

राजा वेन, गर्वाने अंध झाल्यामुळे आणि समजावूनही न ऐकल्यामुळे, महर्षी रागावले.

निगृह्य तं महाबाहुं विस्फुरन्तं यथाऽनलम् । ततोऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः ॥२.१.

त्या बलाढ्य राजाला, जो अग्नीप्रमाणे तडफडत होता, त्यांनी पकडून, प्रचंड रागाने त्याचा डावा हात मळला.