वायुपुराणम्

दीर्घश्मश्रुधरात्मानो नीला मेघसमप्रभाः। जातमात्राः प्रजास्तत्र अशीतिपरमायुषः ।। ४८.

तिथले लोक लांब दाढीचे आणि शरीराने मोठे, रंगाने गडद मेघांसारखे आहेत; तिथे जन्मलेली पिढी ऐंशी वर्षे जगते.

शाखामृगसधर्माणः फलमूलाशिनस्तथा। गोधर्माणो ह्यनिर्दिष्टाः शौचाचारविवर्जिताः ।। ४८.

ते लोक झाडांवर राहणाऱ्या प्राण्यांसारखे, फळे आणि मुळे खाऊन जगतात; त्यांचे आचार अनिश्चित असून, शुद्धता आणि नीती यांचा अभाव आहे.

तद्द्वीपं तादृशैः पूर्णं मनुजैः क्षुद्रमानुषैः । एवमेतेऽन्तरद्वीपा व्याख्याता आनुपूर्वशः ।। ४८.

त्या बेटावर असेच, लहान शरीराचे माणसे भरलेली आहेत; अशा प्रकारे हे अंतरद्वीप क्रमाने सांगितले गेले आहेत.

विंशत्र्रिंशच्च पञ्चाशत् षष्ट्यशीतिः शतं तथा। सहस्रमपि चाप्युक्तं योजनानां समन्ततः ।। ४८.

वीस, तीस, पन्नास, साठ, ऐंशी, शंभर आणि अगदी हजार योजन सर्व दिशांनी सांगितली गेली आहेत.

विस्तीर्णाश्चायताश्चैव नानासत्त्वसमाकुलाः। बर्हिणद्वीपपर्वाणि क्षुद्रद्वीपाः सहस्रशः ।। ४८.

हे बेटे रुंद आणि लांब असून, विविध जीवांनी गजबजलेली आहेत; बर्हिण बेट आणि लहान बेटांची संख्या हजारोंमध्ये आहे.

जम्बूद्वीपप्रदेशात्तु षडन्ये विविधाश्रयाः। अत्र द्वीपाः समाख्याता नानारत्नाकराः क्षितौ ।। ४८.

जांबूद्वीपाच्या प्रदेशाशिवाय, इथे आणखी सहा विविध वस्ती असलेली बेटं आहेत; या बेटांना पृथ्वीवर विविध रत्नांनी युक्त असे नाव दिले गेले आहे.

अङ्गद्वीपं यमद्वीपं मलयद्वीपमेव च। शङ्खद्वीपं कुशद्वीपं वराहद्वीपमेव च ।। ४८.

अंगद्वीप, यमद्वीप, मलयद्वीप, शंखद्वीप, कुशद्वीप आणि वराहद्वीप अशी ही बेटं आहेत.

अङ्गद्वीपं निबोध त्वं नानासङ्घसमाकुलम्। नानाम्लेच्छगणाकीर्णं तद्द्वीपं बहुविस्तरम् ।। ४८.

आता अंगद्वीपाबद्दल ऐक, जे विविध समूहांनी भरलेले आहे, अनेक परकीय जमातींनी व्यापलेले आणि विस्ताराने मोठे आहे.

हेमविद्रुमपूर्णानां रत्नानामाकरं क्षितौ। नदीशैलवनैश्चित्रं सन्निभं लवणाम्भसा ।। ४८.

हे बेट पृथ्वीवर सोनं, प्रवाळ आणि रत्नांनी भरलेलं खाण आहे; नद्या, पर्वत आणि जंगलांनी सुशोभित असून, खारट पाण्याने वेढलेलं आहे.

तत्र चक्रगिरिर्नाम नैक निर्झरकन्दरः। तत्र सा तु दरी चास्य नानासत्वसमाश्रया ।। ४८.

तेथे चक्र नावाचा डोंगर आहे, ज्यावर असंख्य धबधबे आणि गुहा आहेत. त्याच ठिकाणी त्याची खोल दरी आहे, जिथे अनेक प्रकारची सजीव प्राणी राहतात.

स मध्ये नागदेशस्य नैकदेशो महागिरिः। कोटिभ्यां नागनिलयं प्राप्तो नदनदी पतिम् ।। ४८.

नागांच्या देशाच्या मध्यभागी एक मोठा डोंगर आहे, जो त्या प्रदेशात वेगळाच आहे. त्याच्या शिखरांनी तो नागांचे निवासस्थान आणि नदीनद्यांचा स्वामी यांच्यापर्यंत पोहोचतो.

यमद्वीपमिति प्रोक्तं नानारत्नाकराचितम् । तत्रापि द्युतिमान्नाम पर्वतो धातुमण्डितः। समुद्रगानां प्रभवः प्रभवः काञ्चनस्य तु ।। ४८.

त्याला यमद्वीप असे म्हणतात, तो विविध रत्नांनी सजलेला आहे. तिथेच एक तेजस्वी पर्वत आहे, जो धातूंनी शोभलेला आहे, नद्यांचा आणि सोन्याचा उगमस्थान आहे.

तथैव मलयद्वीपमेवमेव सुसंवृतम्। मणिरत्नाकरं स्फीतमाकरं कनकस्य च ।। ४८.

त्याचप्रमाणे मलय नावाचा द्वीपही पूर्णपणे वेढलेला आहे, तिथे भरपूर मौल्यवान रत्ने आणि दगड आहेत, तसेच तो सोन्याचा मोठा स्रोत आहे.

आकरं चन्दनानाञ्च समुद्राणां तथाकरम्। नानाम्लेच्छगणाकीर्णं नदीपर्वतमण्डितम् ।। ४८.

तो चंदनाचा आणि समुद्रांचा स्रोत आहे, तिथे अनेक परदेशी लोक राहतात, आणि तो नद्या व डोंगरांनी सजलेला आहे.

तत्र श्रीमांस्तु मलयः पर्वतो रजताकरः। महामलय इत्येवं विख्यातो वरपर्वतः ।। ४८.

तिथेच प्रसिद्ध मलय पर्वत उभा आहे, जो चांदीचा स्रोत आहे. तो महा मलय म्हणून ओळखला जातो आणि सर्व पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

द्वितीयं मन्दरं नाम प्रथितञ्च सदा क्षितौ। आगस्त्यभवनं तत्र देवासुरनमस्कृतम् ।। ४८.

दुसरा पर्वत मंदार नावाचा आहे, जो नेहमीच पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. तिथे अगस्त्यांचे निवासस्थान आहे, जे देव आणि असुर यांच्याकडून पूजले जाते.

तथा काञ्चनपादस्य मलयस्यापरस्य हि। निकुञ्जैस्तृणसोमाङ्गैराश्रमं पुण्यसेवितम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे दुसऱ्या मलय पर्वताच्या सोन्याच्या पायथ्याशी, झाडांनी आणि तृणांनी वेढलेले, पुण्यवान लोकांनी वास केलेले एक आश्रम आहे.

नानापुष्पफलोपेतं स्वर्गादपि विशिष्यते। तत्रावतरते स्वर्गः सदा पर्वसु पर्वसु ।। ४८.

तो आश्रम विविध फुलांनी आणि फळांनी भरलेला आहे, आणि तो स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ आहे. प्रत्येक सणाच्या वेळी तिथे स्वर्गच उतरतो.

तथा त्रिकूटनिलये नानाधातुविभूषिते । अनेकयोजनोत्सेधे चित्रसानुदरीगृहे ।। ४८.

त्रिकूट पर्वताच्या निवासस्थानी, विविध धातूंनी सजलेले, अनेक योजन उंच शिखरे आहेत, आणि तिथे सुंदर डोंगर उतार व दऱ्यांमधील घरे आहेत.

तस्य कूटतटे रम्ये हेमप्राकारतोरणा। निर्यूहवलभीचित्रा हर्म्यप्रासादमालिनी ।। ४८.

त्या रम्य शिखरावर सोन्याचे किल्ले आणि दरवाजे आहेत, तिथे सुंदर सभागृहे आणि गॅलऱ्या आहेत, तसेच राजवाडे आणि प्रासादांची रांग आहे.

शतयोजनविस्तीर्णा त्रिंशदायामयोजना। नित्यप्रमुदिता स्फीता लङ्का नाम महापुरी ।। ४८.

ती महान लंका नगरी शंभर योजन रुंद आणि तीस योजन लांब आहे, नेहमी भरभराटीची आणि आनंदी आहे.

सा कामरूपिणां स्थानं राक्षसानां महात्मनाम् । आवासो बलदृप्तानां तद्विद्याद्देवविद्विषाम्। मानुषाणामसम्बाधा ह्यगम्या सा महापुरी ।। ४८.

ती इच्छेनुसार रूप घेणाऱ्या, बलाढ्य राक्षसांचे निवासस्थान आहे, गर्विष्ठ आणि देवद्वेष्ट्यांचे घर आहे. ती महान नगरी माणसांसाठी अगम्य आणि अप्राप्य आहे.

तस्य द्वीपस्य वै पूर्वे तीरे नदनदीपतेः। गोकर्णनामधेयस्य शङ्करस्यालयं महत् ।। ४८.

त्या द्वीपाच्या पूर्व किनाऱ्यावर, नदीनद्यांच्या स्वामीजवळ, गोकरण नावाचे शंकराचे मोठे निवासस्थान आहे.

तथैकराज्यं विज्ञेयं शङ्खद्वीपसमास्थितम्। शतयोजनविस्तीर्णं नानाम्लेच्छगणालयम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे, शंखद्वीपावर एक राज्य आहे, जे शंभर योजन रुंद आहे आणि तिथे अनेक परदेशी लोकांचे समुदाय राहतात.

तत्र शङ्खगिरिर्नाम धौतशङ्खदलप्रभः। नानारत्नाकरः पुण्यः पुण्यकृद्भिर्निषेवितः ।। ४८.

तिथे शंख नावाचा पर्वत आहे, जो धुतलेल्या शंखासारखा चमकत आहे. तो विविध रत्नांचा खजिना आहे आणि पुण्यवान लोकांनी वास केलेला आहे.

शङ्ख नागा महापुण्या यस्मात् प्रभवते नदी। यत्र शङ्खमुखो नाम नागराजः कृतालयः ।। ४८.

तिथून शंख नावाची पवित्र नदी उगम पावते, जिथे शंखमुख नावाचा नागराज राहतो.

तथैव कुमुदद्वीपं नानापुण्योपशोभितम्। नानाग्रामसमा कीर्णं नानारत्नाकरं शिवम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे कुमुद नावाचा द्वीप आहे, जो अनेक पुण्यस्थळांनी सजलेला आहे, विविध गावांनी भरलेला आहे आणि अनेक रत्नांचा खजिना आहे, शुभ आणि मंगल आहे.

कुमुदाख्या महाभागा दुष्टचित्तनिबर्हणी। महादेवस्य भगिनी प्रभाभिस्ताभिरिज्यते ।। ४८.

कुमुदा नावाची पुण्यवती, वाईट मन हटवणारी, महादेवाची बहीण आहे. तिच्या तेजस्वी रूपांनी तिची पूजा केली जाते.

तथा वराहद्वीपे च नानाम्लेच्छगणाकुले। नानाजालिसमाकीर्णे नानाधिष्ठानपत्तने ।। ४८.

त्याचप्रमाणे, वराहद्वीपावर वेगवेगळ्या जातींच्या म्लेच्छांनी भरलेले, अनेक समाजांनी आणि विविध राजांच्या वसाहतींनी गजबजलेले प्रदेश आहे.